masakhane/AfriDocMT

1am,en,ha,sw,yo,zu2"ስኪስቶሶማያሲስ( ቢልሃርዚያ)።3አጠቃላይ እይታ፡ ስኪስቶሶሚያሲስ ሥር የሰደደ የጤና መታወክን የሚያስከትል የድህነት በሽታ ነው።4ኢንፌክሽኑ የሚከሰተው ሰዎች ስኪስቶሶሞች በመባል የሚታወቁትን የፓራሳይቲክ የደም ቧንቧዎች ላርቫ ቅርጾች( ሰርካሪያ) ከተበከለ ንጹህ ውሃ ጋር ሲገናኙ ነው።5በአጉሊ መነጽር የሚታዩ የጎልማሳ ትሎች የሽንት ቱቦዎችን እና አንጀትን በሚያፈስሱ ደም መላሾች ውስጥ ይኖራሉ።6አብዛኛዎቹ የሚጥሏቸው እንቁላሎች በጡንቻዎች ውስጥ ተገኝተዋል እና የሰውነት አካል ለእነሱ የሚሰጠው ምላሽ ከፍተኛ ጉዳት ሊያስከትል ይችላል።7ስኪስቶሶሚያሲስ በዓለም ዙሪያ ወደ 240 ሚሊዮን የሚጠጉ ሰዎችን ያጠቃ ሲሆን ከ 700 ሚሊዮን በላይ ሰዎች በበሽታ በተጠቁ አካባቢዎች ይኖራሉ።8አልፎ የሚይዘው በሽታ የተስፋፋው በሞቃታማ እና በገሞጂማ ጠቀስ አካባቢዎች፣ የመጠጥ ውኃ እና በቂ የንፅህና አጠባበቅ በሌላቸው ድሀ ማህበረሰቦች ውስጥ ነው።9የሽንት እና የዘር ሕዋስ ስኪስቶሶማያሲስ፡ በስኪስቶሶማ ሄማቶቢየም እና በአንጀት ውስጥ ስኪስቶሶሚያሲስ በማንኛውም ፍጥረታት ኤስ. ጊኒንሲስ፣ ኤስ ኢንተርካላተም፣ ኤስ.ማንሶኒ፣ ኤስ. ጃፖኒኩም እና ኤስ.ሜኮንጊ ይከሰታል።10በዓለም ዙሪያ የሚገኙ በርካታ ሚሊዮን ሰዎች በስኪስቶሶሚያሲስ ምክንያት በከባድ ሕመም ይሰቃያሉ።11የዓለም ጤና ድርጅት አንቴልሚንቲክ መድኃኒቶችን የመጠቀም ስልት አሁን በሊምፋቲክ ፋይላሪሲስ ፣ ኦንኮሰርሲየስ እና በአፈር ተላላፊ ሄልማቲያሲስ ላይ ከሚደረገው ጣልቃ ገብነት ጋር በመተባበር በድሃ እና በተገለሉ ማህበረሰቦች ውስጥ ስኪስቶሶሚያሲስን ለመቆጣጠር አስችሏል።12በጣም በተስፋፋባቸው አካባቢዎች በስኪስቶሶሚያስ ምክንያት የሚመጡ ከባድ በሽታዎችን መከላከል የሚቻለው በተላላኪ ቡድኖች ላይ የተመሰረተ የማህበረሰብ ምርመራን መሰረት በማድረግ ለአደጋ የተጋለጡ ቡድኖችን በመደበኛነት በመታከም ነው።13ፕራዚኳንቴል ደህንነቱ በተጠበቀ ሁኔታ ከአልበንዳዞል እና ከኢቨርሜክቲን ጋር አብሮ ተካቷል፣ እነዚህ መድሃኒቶች ለመከላከያ ኬሞቴራፒ በተናጥል ጥቅም ላይ በዋሉባቸው አካባቢዎች።14ምልክቶች: የስኪስቶሶማያሲስ ምልክቶች የሚከሰቱት ሰውነታችን ለትሎች እንቍላል በሚያሳየው ምላሽ ነው።15የአንጀት ስኪስቶሶማያሲስ የሆድ ሕመም፣ ተቅማጥ እና የደም መፍሰስ ሊያስከትል ይችላል።16በከፍተኛ ሁኔታ ውስጥ የጉበት መጨመር የተለመደ ነው፣ እና በተደጋጋሚ በመርመሬ ክፍተት ውስጥ ፈሳሽ ከተከማቸ እና ከሆድ የደም ቧንቧዎች የደም ግፊት ጋር የተያያዘ ነው።17በእንደዚህ ዓይነት ሁኔታዎች ውስጥ የጣፍያ መጨመርም ሊኖር ይችላል።18የዩሮጂንታል ስኪስቶሶማሲስ ንቡር ምልክት ሄማቱሪያ (በሽንት ውስጥ ያለ ደም) ነው።19የፊኛ እና የሽንት ቧንቧ ውጥረት እና የኩላሊት መጎዳት አንዳንድ ጊዜ በከፍተኛ ሁኔታ ውስጥ በምርመራ ይታወቃሉ።20የፊኛ ካንሰር በኋለኞቹ ደረጃዎች ውስጥ ሌላው ሊከሰት የሚችል ውስብስብ ነገር ነው።21በሴቶች ላይ የሽንት እና የወሊድ መከላከያ ሺስቶሶሚያሲስ በመራብያ ብልቶች፣ በሴት ብልት ደም መፍሰስ፣ በግብረ ሥጋ ግንኙነት ወቅት ህመም እና በሴት ብልት ውስጥ ያሉ እጢዎች ሊታዩ ይችላሉ።22በወንዶች ላይ የዘር ፈሳሽ ስኪስቶሶማሲስ ቧንቧዎች፣ የፕሮስቴት እና ሌሎች የአካል ክፍሎች በሽታን ሊያስከትል ይችላል።23ይህ በሽታ መሃንነትን ጨምሮ ሌሎች የረጅም ጊዜ የማይመለሱ መዘዞችን ሊያስከትል ይችላል።24የስኪስቶሶማያሲስ ኢኮኖሚያዊና የጤና ተጽዕኖ ከፍተኛ ሲሆን በሽታው ከሚገድለው በላይ የአካል ጉዳተኛ ያደርጋል።25በልጆች ላይ፣ ስኪስቶሶሚሲስ የደም ማነስ፣ የመቀነስ እና የመማር ችሎታን ሊያዳክም ይችላል፣ ምንም እንኳን ውጤቶቹ ብዙውን ጊዜ በሕክምና የሚመለሱ ናቸው።26ህክምና፦ ፕራዚኳንቴል ለሁሉም ዓይነት ስኪስቶሶማያሲስ የሚመከር ህክምና ነው።27ውጤታማ፣ ደህንነቱ የተጠበቀ እና ርካሽ ነው።28ምንም እንኳን ከህክምና በኋላ ዳግም አልፎ የሚይዝ በሽታ ሊከሰት ቢችልም ህክምናው በልጅነት ጊዜ ሲጀመር እና ሲደጋገም ከባድ በሽታ የመያዝ አደጋ ይቀንሳል አልፎ ተርፎም ይስተካከላል።29ብራዚል፣ ካምቦዲያ፣ ቻይና፣ ግብፅ፣ ሞሪሺየስ፣ ኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ፣ ኦማን፣ ዮርዳኖስ፣ ሳውዲ አረቢያ፣ ሞሮኮ፣ ቱኒዚያ ወዘተ ጨምሮ የሺስቶሶማያሲስ ቁጥጥር ላለፉት 40 ዓመታት በተሳካ ሁኔታ ተተግብሯል።30በቡሩንዲ፣ ቡርኪናፋሶ፣ ጋና፣ ኒጀር፣ ሩዋንዳ፣ ሴራሊዮን፣ የተባበሩት ታንዛኒያ ሪፐብሊክ እና የመን የስኪስቶሶሚያሲስ ሕክምናን በአገር አቀፍ ደረጃ ማሳደግ ተችሏል እና በጥቂት ዓመታት ውስጥ በሽታው ላይ ተፅዕኖ መፍጠር ተችሏል።31በብዙ አገሮች ውስጥ የስርጭት ሁኔታ ግምገማ ያስፈልጋል።32ባለፉት 10 ዓመታት አብዛኛዎቹ ለአደጋ የተጋለጡ ሰዎች በሚኖሩባቸው በርካታ ከሰሃራ በታች ባሉ ሃገራት የህክምና ዘመቻዎች ተካሂደዋል።","Schistosomiasis (Bilharzia)33Overview: Schistosomiasis is a disease of poverty that leads to chronic ill-health.34Infection is acquired when people come into contact with fresh water infested with the larval forms (cercariae) of parasitic blood flukes, known as schistosomes.35The microscopic adult worms live in the veins draining the urinary tract and intestines.36Most of the eggs they lay are trapped in the tissues and the body’s reaction to them can cause massive damage.37Schistosomiasis affects almost 240 million people worldwide, and more than 700 million people live in endemic areas.38The infection is prevalent in tropical and sub-tropical areas, in poor communities without potable water and adequate sanitation.39Urogenital schistosomiasis is caused by Schistosoma haematobium and intestinal schistosomiasis by any of the organisms S. guineensis, S. intercalatum, S. mansoni, S. japonicum, and S. mekongi.40Several million people all over the world suffer from severe morbidity as a consequence of schistosomiasis.41The WHO strategy on use of anthelminthic drugs now makes it possible to control schistosomiasis in poor and marginalized communities, in conjunction with interventions against lymphatic filariasis, onchocerciasis and soil transmitted helminthiasis.42In highly endemic areas, severe morbidity due to schistosomiasis can be prevented by regular treatment of at risk groups targeted based on community diagnosis based on sentinel groups.43Praziquantel has been safely co-administered with albendazole and ivermectin, in areas where these drugs have been used separately for preventive chemotherapy.44Symptoms: Symptoms of schistosomiasis are caused by the body’s reaction to the worms' eggs.45Intestinal schistosomiasis can result in abdominal pain, diarrhoea, and blood in the stool.46Liver enlargement is common in advanced cases, and is frequently associated with an accumulation of fluid in the peritoneal cavity and hypertension of the abdominal blood vessels.47In such cases there may also be enlargement of the spleen.48The classic sign of urogenital schistosomiasis is haematuria (blood in urine).49Fibrosis of the bladder and ureter, and kidney damage are sometimes diagnosed in advanced cases.50Bladder cancer is another possible complication in the later stages.51In women, urogenital schistosomiasis may present with genital lesions, vaginal bleeding, pain during sexual intercourse, and nodules in the vulva.52In men, urogenital schistosomiasis can induce pathology of the seminal vesicles, prostate, and other organs.53This disease may also have other long-term irreversible consequences, including infertility.54The economic and health effects of schistosomiasis are considerable and the disease disables more than it kills.55In children, schistosomiasis can cause anaemia, stunting and a reduced ability to learn, although the effects are usually reversible with treatment.56Treatment: Praziquantel is the recommended treatment against all forms of schistosomiasis.57It is effective, safe, and low-cost.58Even though re-infection may occur after treatment, the risk of developing severe disease is diminished and even reversed when treatment is initiated and repeated in childhood.59Schistosomiasis control has been successfully implemented over the past 40 years in several countries, including Brazil, Cambodia, China, Egypt, Mauritius, Islamic Republic of Iran, Oman, Jordan, Saudi Arabia, Morocco, Tunisia, etc.60In Burundi, Burkina Faso, Ghana, Niger, Rwanda, Sierra Leone, the United Republic of Tanzania, and Yemen, it has been possible to scale-up schistosomiasis treatment to the national level and have an impact on the disease in a few years.61An assessment of the status of transmission is required in several countries.62Over the past 10 years, there has been scale-up of treatment campaigns in a number of sub-Saharan countries, where most of those at risk live.","Masassako.63Masassako wata cuta ce da ke dangana ga matsananciyar kamuwa da rashin lafiya wanda ke samuwa ta dalilin ta'amali da tantagaryar ruwan da ke ɗauke da wata halitta mai suna schistosome a turance da ke rayuwa cikin jini.64Ana iya kamuwa da cutar ne a yayin da mutane su ka yi ta'ammuli da tantagaryar ruwan da ke ya gurɓata da ƙananan tsutsotsin da ke tsotse jini wanda aka ke kira schistosome a turance.65Manyan tsutsotsin da akan iya ganin shi a na'urar ƙara ƙarfin gani na rayuwa ne a cikin jijiya wanda totse mafitar fitsari da ƴan hanji.66Mafi yawan ƙwoyayen da su ke yi yana ƙargamuwa ne a tsoka sannan yanayin da jiki zai amsa na sanyawa su zama gagarumin matsala .67Kusan mutane miliyan 240 ne su ka kamu da wannan cuta ta masassako a duniya, kuma sama da mutane miliyan 700 ke rayuwa a inda wannan cuta ta yi ƙamari.68Kamuwa da cutar na da nasaba ne a wajajen da su ke da raɓa da maka-mantan su, a unguwanni ko guraren da ba su da wadatacce kuma ingantaccen ruwan sha da kuma tsabtar muhalli.69Masassakon al'aura na samuwa ne ta dalilin masassakon cikin jini da kuma na cikin hanji, wanda ke ɗaya daga cikin jinsin halittun S. guineensis, S intercalatum, S. mansoni, S. japonicum da kuma S. mekongi.70Miliyoyin mutane dayawa a duniya na fama da matsanancin rashin lafiya ta dalilin illar masassako.71Hanyar da kungiyar lafiya ta duniya (WHO) ta kawo wajen amfani da magungunan da su ke da tasiri akan tsutsan jiki ya zama na za'a iya magance masassako a guraren da ke gama-garin guri ne, tare da kawo tallafi ko agaji game da ƙwayoyin cutar da ke haifar da rashin jin zafi ko wani alamun gane akwai cuta a jiki, cutar makanta da ake kira river blindness a turance, da kuma cututtukan da su kan iya yaɗuwa ta rairayi (ƙasa) wato helminthiasis.72A guraren da su ka yi ƙamari, za'a iya samun kariya daga tsananin cutar masassako ta hanyar bada magani ga waɗanda su ke cikin barazanar kamuwa da ita idan aka yi duba da guraren da aka yi bincike wajen gane ƙarfin cutar ta hanyar mutanen wajen.73Magungunan praziquentel da albendazole su aka fi bayarwa da kuma ibermectin, a wajen da ake amfani da waɗannan magunguna a mabanbanta lokuta don bada cikakken kariya ta hanyar amfani da magunguna.74Alamomi: alamomin masassako na faruwa ne ta hanyar yadda yanayin jiki ke komawa ta dalilin waɗannan ƙwoyayen tsutsotsin..75Masassakon hanji na kawo ciwon mara, gudawa, da kuma jini a cikin bahaya.76Girman hanta na daga cikin abubuwan da ke nuni da tasirin cutar , kuma yana da alaƙa da tara ruwa a fatar ciki da kuma yawan jinin da ke gudana a jijiyoyin mara.77A irin waɗannan matsaloli akwai yiyuwar ƙarin girman sefa.78Mafi gamsuwar alamar wannan cuta ta masassakon al'aura shi ne alamun jini a cikin fitsari wanda ake kira da haematuria a turance.79Ƙaban mafitsara da na mahaifa, gami da lalacewar ƙoda na daga cikin abubuwan da za'a iya ganowa idan cutar ta shahara.80Wani abun da za'a iya ganewa da ke da tsarkakiya shi ne ƙarin mafitsara a matakin gaba.81Cutar masassakon al'aura ga mata na iya zuwa da buɗuwar matantaka, zuban jini a matantaka, jin zafi a lokutan mu'amalar aure, da kuma fitowar ƙurji akan al'aura.82Cutar masassakon al'aura ga maza kan iya samar da ƙurajen mazakuta, ƙarin mazakuta da wasu sauran sassan jiki.83Wannan cuta na iya jawo matsalolin da ba za'a iya magance su ba wanda ya haɗa da rashin haihuwa.84Akan duba tasirin masaassaku ta fuskar tattalin arziki da lafiya kuma cutar na illatarwa fiye da yanda ya ke kisa.85Cutar masassako na iya jawo cutar ƙarancin jini ga yara ƙanana, disashewa da kuma rashin koyon abu da wuri duk da akan iya shawo kan waɗannan ta hanyar magani.86Magani: Praziquentel ne maganin da ake bayarwa wajen magance duk wani irin nau'i na masassako.87Yana da matuƙar tasiri, ingantacce ne sannan kuma yana da sauƙi.88Duk da ya kan iya dawowa bayan an yi magani, amma an disashar da barazanar matsananciyar kamuwa da cutar kuma ma an gusar da ita idan an fara magance ta kuma aka ci gaba da magance a lokacin yarinta.89An sarrafa cutar masassako fiye da shekaru arba'in a mafiya yawan kasashe da su ka haɗa da Brazil, Cambodia, Chaina,Masar, Mauritius, Kasar Iraƙi, Oman, Jordan, Saudiya, Maroko, Tunisiya da sauransu.90A Burundi, Burkina faso, Ghana, Nijar, Ruwanda, Saliyo, ƙasar Tanzania da Yaman, suna fafatutukar magance cutar masassako a matakin tarayya sannan kuma za su iya cimma wannan cutar a wasu shekaru kaɗan.91Ana buƙatar lura da duba ga yanda cutar ke yaɗuwa a ƙasashe dayawa.92A shekaru goma da su ka wuce, akwai ƙarin kamfen ɗin magance wannan cuta a wasu daga cikin kasashen da ke Kudu da Arewa na sahara in da mafi yawan da su ke cikin barazanar kamuwa da cutar su ke rayuwa.","Kichocho (Bilharzia)93Muhtasari: Kichocho ni ugonjwa wa umaskini unaosababisha magonjwa sugu.94Maambukizi hupatikana wakati watu wanagusana na maji safi yaliyoathiriwa na aina za mabuu (cercariae) ya mafua ya vimelea ya damu, inayojulikana kama schistosomes.95Minyoo wadogo wadogo wazee huishi katika mishipa inayounda njia ya mkojo na utumbo.96Mayai mengi wanayotaga yananaswa kwenye tishu na majibu ya mwili kwao yanaweza kusababisha uharibifu mkubwa.97Kichocho huathiri karibu watu milioni 240 duniani kote, na zaidi ya watu milioni 700 wanaishi katika maeneo ya ugonjwa huo.98Maambukizi yameenea katika maeneo ya tropiki na chini ya tropiki, katika jamii maskini bila maji ya kunywa na usafi wa mazingira wa kutosha.99Kichocho kwenye urogenital husababishwa na Schistosoma haematobium na schistosomiasis ya matumbo na kiumbe chochote S. guineensis, S. intercalatum, S. mansoni, S. japonicum, na S. mekongi.100Watu milioni kadhaa ulimwenguni kote wanaugua ugonjwa mbaya kama matokeo ya kichocho.101Mkakati wa WHO juu ya matumizi ya dawa za anthelminthic sasa unawezesha kudhibiti kichocho katika jamii maskini na zilizotengwa, kwa kushirikiana na hatua dhidi ya filariasis ya limfu, onchocerciasis na helminthiasis inayopitishwa kwenye udongo.102Katika maeneo ambayo yameenea sana, ugonjwa mbaya wa kichocho unaweza kuzuiwa kwa matibabu ya mara kwa mara ya vikundi vilivyo hatarini vinavyolengwa kulingana na utambuzi wa jamii kulingana na vikundi vya walinzi.103Praziquantel imetumiwa kwa usalama pamoja na albendazole na ivermectin, katika maeneo ambayo dawa hizi zimetumika kando kwa ajili ya kuzuia chemotherapy.104Dalili: Dalili za kichocho husababishwa na mmenyuko wa mwili kwa mayai ya minyoo.105Kichocho cha matumbo kinaweza kusababisha maumivu ya tumbo, kuhara, na damu kwenye kinyesi.106Kuongezeka kwa ini ni kawaida katika hali ya juu, na mara nyingi huhusishwa na mkusanyiko wa maji katika cavity ya peritoneal na shinikizo la damu ya mishipa ya damu ya tumbo.107Katika kesi kama hizo kunaweza pia kuwa na upanuzi wa wengu.108Ishara kuu ya kichocho ya urogenital ni hematuria (damu katika mkojo).109Fibrosis ya kibofu na ureta, na uharibifu wa figo wakati mwingine hugunduliwa katika hali ya juu.110Saratani ya kibofu ni shida nyingine inayowezekana katika hatua za baadaye.111Kwa wanawake, kichocho kwenye urogenital kinaweza kujitokeza na vidonda vya sehemu za siri, kutokwa na damu ukeni, maumivu wakati wa kujamiiana, na vinundu kwenye uke.112Kwa wanaume, kichocho ya urogenital inaweza kusababisha ugonjwa wa vesicles ya seminal, prostate, na viungo vingine.113Ugonjwa huu unaweza pia kuwa na matokeo mengine ya muda mrefu yasiyoweza kurekebishwa, ikiwa ni pamoja na utasa.114Madhara ya kiuchumi na kiafya ya kichocho ni makubwa na ugonjwa huo huzima zaidi kuliko kuua.115Kwa watoto, kichocho kinaweza kusababisha upungufu wa damu, kudumaa na uwezo mdogo wa kujifunza, ingawa madhara kwa kawaida huweza kubadilishwa kwa matibabu.116Matibabu: Praziquantel ndiyo tiba inayopendekezwa dhidi ya aina zote za kichocho.117Ni ya ufanisi, salama, na ya gharama nafuu.118Ingawa kuambukizwa tena kunaweza kutokea baada ya matibabu, hatari ya kupata ugonjwa mbaya hupunguzwa na hata kubadilishwa wakati matibabu yanapoanzishwa na kurudiwa katika utoto.119Udhibiti wa kichocho umetekelezwa kwa mafanikio katika kipindi cha miaka 40 katika nchi kadhaa, ikiwa ni pamoja na Brazil, Kambodia, China, Misri, Mauritius, Jamhuri ya Kiislamu ya Iran, Oman, Jordan, Saudi Arabia, Morocco, Tunisia, nk.120Nchini Burundi, Burkina Faso, Ghana, Niger, Rwanda, Sierra Leone, Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, na Yemen, imewezekana kuongeza matibabu ya kichocho hadi ngazi ya kitaifa na kuwa na athari kwa ugonjwa huo katika miaka michache.121Tathmini ya hali ya maambukizi inahitajika katika nchi kadhaa.122Katika kipindi cha miaka 10 iliyopita, kumekuwa na ongezeko la kampeni za matibabu katika nchi kadhaa zilizo kusini mwa jangwa la Sahara, ambapo wengi wa wale walio katika hatari wanaishi.","Ibà Afàbíìgbín (Bilharzia)123Ìsọnísókí: Ibà afàbíìgbín jẹ́ àìsàn tí òsì ń fà èyí tí ó ń yọrí sí àìlera ńlá.124Wọ́n máa ń kó àrùn yìí nígbà tí ènìyàn bá ní ìfarakínra pẹ̀lú omi odò tí ó ti lùgbàdì pẹ̀lú àwọn ẹ̀yà kòkòrò (cercariae) ajọ̀fẹ́ mùjẹ̀mùjẹ̀ tí a mọ̀ sí sísítósóòmù.125Àwọn àgbà kòkòrò wẹ́wẹ́ aláìṣeéfojúrí náà ń gbé nínú àwọn isan tí ó ń gbé ìdọ̀tí kúrò ní òpónà ìtọ̀ àti ìfun.126Púpọ̀ àwọn ẹyin tí wọ́n yé máa ń há sínú àwọn ìṣù ara bẹ́ẹ̀ sì ni èsì ara sí wọn lè fa ìdíbàjẹ́ ńlá.127Ibà afàbíìgbín mú bí mílíọ̀nù 240 ènìyàn káàkiri àgbáyé, àti ó lé ní ènìyàn mílíọ̀nù 700 ni wọ́n ń gbé ní àwọn àgbègbè àjàkálẹ̀ àrùn.128Àrùn náà wọ́pọ̀ ní àwọn àgbègbè ipa òòrùn àti àyíká agbègbè ipa òòrùn, ní àwọn àwùjọ tí kò lówó láìsí omi ẹ̀rọ àti ìmọ́tótó tó tó.129Kòkòrò Sikisotómà amatóbíọ́ọ̀mù àti sikisotómà ajẹmọ́fun ni ó ń fa ibà afàbíìgbín ajẹmópòónà-òun-ìbálòpọ̀ láti ọwọ́ èyíkéyìí àwọn ajọ̀fẹ́ S. guineensis, S. intercalatum, S. mansoni, S. japonicum, àti S. mekongi.130Ẹgbẹ̀lẹ́gbẹ̀ àwọn ènìyàn káàkiri àgbáyé ní àrùn líle nítorí ibà afàbíìgbín.131Ọgbọ́n WHO lórí ìlò àwọn òògùn agbógunti-kòkòrò ajọ̀fẹ́ nísinsìnyí mú kí ó ṣe é ṣe láti ṣàkóso ibà afàbíìgbín ní àwọn àwùjọ olósì àti àwùjọ adẹ́yẹsí, ní àjọṣepọ̀ pẹ̀lú ìpèsè tako lìǹfàtíìkì filaríásíìsì, onkokasíásí àti àwọn kòkòrò ajọ̀fẹ́ tí ilẹ̀ ń ṣe àkóràn.132Ní àwọn àgbègbè àjàkálẹ̀ àrùn, àrùn líle nítorí ibà afàbíìgbín lè ṣe é dènà ìtọ́jú ojoojúmọ́ àwọn ẹgbẹ́ tí wọ́n wà nínú ewu tí wọ́n fojúsùn dá lórí àyẹ̀wò àwùjọ nítorí àwọn àkójọpọ̀ ẹ̀sọ́.133Wọ́n ti ṣàmúlò Praziquantel pẹ̀lú albendazole àti ivermectin dáadáa, ní àwọn àgbègbè tí àwọn òògùn wọ̀nyí ti jẹ́ ṣíṣe àmúlò ní ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún kemotẹ́ráfì aláàbò.134Àmì àìsàn: Àwọn àmì àìsàn ibà afàbíìgbín ní àbájáde ara tako àwọn ẹyin kòkòrò náà máa ń fà.135Ibà afàbíìgbín ajẹmópòónà ọ̀fun lè fa inú rírun, ìgbẹ́ gbuuru, àti ẹ̀jẹ̀ nínú ìgbẹ́.136Ìtóbi ẹ̀dọ̀ wọ́pọ̀ ní àwọn ọ̀ràn líle, bẹ́ẹ̀ sì ni ó sáábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú omi tí ó sarajọ sínú káà inú àti ẹ̀jẹ̀ rírú àwọn isan abo inú.137Nínú aowm ọ̀ràn wọ̀nyí ìtóbi àbaadì òróòro náà lè wáyé.138Àpẹẹrẹ gbòógì ibà afàbíìgbín ajẹmópòónà ìtọ̀-ojú-ara ni haematuria (ẹ̀jẹ̀ nínú ìtọ̀).139Ìnípọn àbaadì àpò ìtọ̀ àti òpónà ìtọ̀, àti ìdíbàjẹ́ kíndìnrín sáábà máa ń jẹ́ ṣíṣe àyẹ̀wò nínú àwọn ọ̀ràn líle.140Jẹjẹrẹ àpò ìtọ̀ tún jẹ́ ìṣòro mìíràn tí ó ṣe é ṣe kó farahàn ní àwọn ìpele ọjọ́ iwájú.141Láàrin àwọn obìnrin, ibà afàbíìgbín ajẹmópòónà ìtọ̀-òun-ojú-ara lè farahàn pẹ̀lú kókó lójú ara, ojú ara obìnrin tí ó ń sun ẹ̀jẹ̀, ìrora lásìkò ìbálòpọ̀, àti rorẹ́ ojú òbò.142Láàárín àwọn ọkùnrin, ibà afàbíìgbín ajẹmópòónà ìtọ̀-òun-ojú-ara lè fa àìsàn ọ̀pá àtọ̀, jẹjẹrẹ ìṣétọ̀, àti àwọn ẹ̀yà ara mìíràn.143Àìsàn yìí tún lè ní àwọn ìṣòro ọlọ́jọ́ pípẹ́ tí kò ṣe é yí padà mìíràn, tí ó fi mọ́ àìlèbímọ.144Àwọn ipa ibà afàbíìgbín lórí ọrọ̀ ajé àti ìlera tóbi bẹ́ẹ̀ sì ni àìsàn náà sọni di aláàbọ̀ ara ju kí ó pani lọ.145Láàárín àwọn ọmọdé, ibà afàbíìgbín lè fa àìlẹ́jẹ̀tó, rírán àti àdínkù agbára láti kẹ́kọ̀ọ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ipa rẹ̀ sáábà máa ń ṣe é yípadà pẹ̀lú ìtọ́jú.146Ìtọ́jú: Praziquantel ni ìtọ́jú tí wọ́n lù ní ọ̀ǹtẹ̀ tako gbogbo àwọn ẹ̀yà ibà afàbíìgbín.147Ó kójúwọ̀n, ó ní ààbò, àti ó jẹ́ olówó péréte.148Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àrùn náà tún lè sọ lẹ́yìn ìtọ́jú, ewu níní àìsàn ńlá ti dín kù bẹ́ẹ̀ sì ni ó ti fà sẹ́yìn nígbà tí ìtọ́jú bá ti di àgbékalẹ̀ àti àṣetúnṣe lásìkò èwe.149Àkóso ibà afàbíìgbín ni wọ́n ti ṣàmúlò ní ó lé ní àwọn ọdún 40 káàkiri àwọn onírúurú orílẹ̀ èdè, tí ó fi mọ́ Brazil, Cambodia, China, Egypt, Mauritius, Islamic Republic of Iran, Oman, Jordan, Saudi Arabia, Morocco, Tunisia, abbl.150Ní Burundi, Burkina Faso, Ghana, Niger, Rwanda, Sierra Leone, the United Republic of Tanzania, àti Yemen, ó ti ṣe é ṣe láti mú ìdàgbàsókè bá ìtọ́jú ibà afàbíìgbín dé ìpele orílẹ̀ èdè bẹ́ẹ̀ sì ni ó nípa lórí àrùn náà ní ọdún díẹ̀.151Ìgbéléwọ̀n ipò ìkóràn ṣe pàtàkì ní àwọn onírúurú orílẹ̀ èdè.152Fún ọdún 10 sẹ́yìn, àwọn ìpolongo ìdàgbàsókè ìtọ́jú ti wà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀ èdè àyíká Sahara Áfríkà, níbi tí púpọ̀ àwọn tí wọ́n wà nínú ewu ń gbé.","ISchistosomiasis (iBilharzia)153Uhlolojikelele: ISchistosomiasis yisifo sobumpofu esiholela ekuguleni okungapheli.154Ukutheleleka kutholakala lapho abantu behlangana namanzi ahlanzekile ahlaselwe amafomu ezibungu (icercariae) yama-flukes egazi ayisimungulu, aziwa ngokuthi ama-schistosome.155Izikelemu ezindala ezincane ezincane zihlala emithanjeni ekhipha umgudu womchamo kanye namathumbu.156Iningi lamaqanda eziwabekelayo avaleleke ezicutshini futhi ukusabela komzimba kuwo kungabangela umonakalo omkhulu.157ISchistosomiasis ihlasela abantu abacishe babe yizigidi ezingama-240 emhlabeni wonke, futhi abantu abangaphezu kwezigidi ezingama-700 bahlala ezindaweni ezinesifo.158Ukutheleleka kwandile ezindaweni ezishisayo nezishisayo, emiphakathini empofu engenamanzi aphuzwayo kanye nezindlu zangasese ezanele.159I-Urogenital schistosomiasis ibangelwa iSchistosoma haematobium kanye neschistosomiasis yamathumbu yinoma yiziphi izinto eziphilayo iS. guineensis, S. intercalatum, S. mansoni, S. japonicum, neS. mekongi.160Izigidi ezimbalwa zabantu emhlabeni wonke zihlushwa ukugula okubi kakhulu ngenxa ye-schistosomiasis.161Isu leWHO ekusetshenzisweni kwemithi ye-anthelminthic manje lenza kube nokwenzeka ukulawula ischistosomiasis emiphakathini empofu nencishwe amathuba, ngokuhambisana nokungenelela okulwa nelymphatic filariasis, i-onchocerciasis kanye ne-helminthiasis edluliselwa emhlabathini.162Ezindaweni ezitholakala kakhulu, ukugula okubi kakhulu ngenxa yeschistosomiasis kungavinjelwa ngokwelashwa njalo kwamaqembu asengozini okuhloswe ngawo ngokusekelwe ekuxilongweni komphakathi okusekelwe emaqenjini abalindi.163IPraziquantel inikezwe ngokuphephile ngokuhlanganyela ne-albendazole ne-ivermectin, ezindaweni lapho le mithi isetshenziswe khona ngokuhlukana ukuze kuvinjelwe ukwelapha ngamakhemikhali.164Izimpawu: Izimpawu zeschistosomiasis zibangelwa ukusabela komzimba emaqandeni ezikelemu.165Ischistosomiasis yamathumbu ingabangela ubuhlungu besisu, isifo sohudo, kanye negazi endle.166Ukwanda kwesibindi kuvamile ezimweni ezithuthukile, futhi kuvame ukuhlotshaniswa nokunqwabelana koketshezi emgodini we-peritoneal kanye nomfutho wegazi ophezulu emithanjeni yegazi yesisu.167Ezimweni ezinjalo kungase kube nokwandiswa kobende.168Isibonakaliso sakudala se-urogenital schistosomiasis yi-hematuria (igazi emchameni).169IFibrosis yesinye kanye ne-ureter, kanye nokulimala kwezinso ngezinye izikhathi kutholakala ezimeni ezithuthukile.170Umdlavuza wesinye ungenye inkinga engenzeka ezigabeni zakamuva.171Kwabesifazane, ischistosomiasis ye-urogenital ingase ibe nezilonda ezithweni zangasese, ukopha esithweni sangasese, ubuhlungu ngesikhathi socansi, namaqhuqhuva kwi-vulva.172Kwabesilisa, ischistosomiasis ye-urogenital ingabangela ukugula kwamaseminal vesicles, iprostate, nezinye izitho.173Lesi sifo singase sibe neminye imiphumela yesikhathi eside engenakulungiseka, kuhlanganise nokungazali.174Imiphumela yezomnotho nezempilo yeschistosomiasis mikhulu futhi lesi sifo sikhubaza ngaphezu kokusibulalayo.175Ezinganeni, ischistosomiasis ingabangela i-anemia, ukuntenga kanye nekhono elinciphile lokufunda, nakuba imiphumela ngokuvamile ihlehliswa ngokwelashwa.176Ukwelashwa: IPraziquantel iwukwelashwa okunconyiwe kuzo zonke izinhlobo ze-schistosomiasis.177Iyasebenza, iphephile, futhi inezindleko eziphansi.178Ngisho noma ukuphinda kutheleleke ngemva kokwelashwa, ingozi yokuba nesifo esinzima iyancipha futhi ihlehliswe lapho ukwelashwa kuqaliswa futhi kuphindwa ebuntwaneni.179Ukulawulwa kweSchistosomiasis kwenziwe ngempumelelo eminyakeni engama-40 edlule emazweni amaningana, okuhlanganisa iBrazil, Cambodia, China, Egypt, Mauritius, Islamic Republic of Iran, Oman, Jordan, Saudi Arabia, Morocco, Tunisia, njll.180EBurundi, eBurkina Faso, eGhana, eNiger, eRwanda, eSierra Leone, e-United Republic of Tanzania, naseYemen, kube nokwenzeka ukukhuphula ukwelashwa kwe-schistosomiasis kuye ezingeni likazwelonke futhi kube nomthelela kulesi sifo eminyakeni embalwa.181Ukuhlolwa kwesimo sokudlulisela kuyadingeka emazweni amaningana.182Eminyakeni eyi-10 edlule, kube nokukhushulwa kwemikhankaso yokwelashwa emazweni amaningi aseSub-Saharan, lapho iningi lalabo abasengozini lihlala khona."183"ለጤንነት የራስ-እንክብካቤ ጣልቃ ገብነቶች።184አጠቃላይ እይታ፡ እራስን መንከባከብ የግለሰቦች፣ ቤተሰቦች እና ማህበረሰቦች ጤናን ማስተዋወቅ፣ በሽታን መከላከል፣ ጤናን መጠበቅ እና ከጤና ሰራተኛ ድጋፍ ጋር ወይም ያለ ድጋፍ በሽታን እና አካል ጉዳተኝነትን መቋቋም ነው።በአሁኑ ወቅት 3 ነጥብ 6 ቢሊዮን ሰዎች ማለትም ከዓለም ሕዝብ ግማሽ ያህሉ መሰረታዊ የጤና አገልግሎት አያገኙም።185የዓለም ጤና ድርጅት ለሁሉም ሃገራት እና ኢኮኖሚያዊ አካባቢዎች የራስ-እንክብካቤ ጣልቃ ገብነትን ይመክራል፣ ሁለንተናዊ የጤና ሽፋን ለመድረስ፣ ጤናን ለማስተዋወቅ፣ ዓለምን ደኅንነት ለመጠበቅ እና ተጋላጭ የሆኑትን ለማገልገል ወሳኝ መንገድ ነው።186የራስ እንክብካቤ ግለሰቦች የራሳቸውን የጤና እንክብካቤ ለማስተዳደር ንቁ ወኪሎች እንደሆኑ ይገነዘባል፣ በጤና ማበረታቻ፣ በበሽታ መከላከል እና ቊጥጥር፣ በራስ-መድኃኒት፣ ጥገኛ ለሆኑ ሰዎች እንክብካቤ መስጠት እና ማገገምን ጨምሮ።187ራስን የመንከባከብ ጣልቃገብነቶች በማስረጃ ላይ የተመሰረቱ፣ እራስን መንከባከብን የሚደግፉ ጥራት ያላቸው መሳሪያዎች ናቸው።188ከመደበኛ የጤና አገልግሎቶች ውጭ ሙሉ በሙሉ ወይም በከፊል ሊገኙ የሚችሉ መድኃኒቶችን፣ የምክር፣ የምርመራ እና/ወይም ዲጂታል ቴክኖሎጂዎችን ያካትታሉ።189እንደ ጣልቃ ገብነቱ በመመርኮዝ በጤና ባለሙያዎች ቀጥተኛ ቊጥጥር ወይም ያለ እነሱ ጥቅም ላይ ሊውሉ ይችላሉ።190እራስን መንከባከብ የሚከተሉትን ማድረግ ይችላል:191ግለሰቦች እና ማህበረሰቦች ጤናቸውን እና ደህንነታቸውን እንዲያስተዳድሩ ማስቻል።192የሀገር ውስጥ ሀብትን በብቃት ለጤና በማዋል ብሄራዊ ተቋማትን ማጠናከር።193መጀመሪያ ደረጃ የጤና እንክብካቤን( ፒኤችሲ) ማሻሻል እና ሁለንተናዊ የጤና ሽፋንን ለማሳካት አስተዋጽኦ ማድረግ።194አቀራረብ፡ ሰዎችን ያማከለ አካሄድ ራስን የመንከባከብ ጣልቃገብነት የግለሰቦችን ፍላጎቶች እና መብቶችን የሚደግፍ ህዝብን ያማከለ አካሄድ በሰብአዊ መብቶች እና በጾታ እኩልነት ላይ የተመሰረተ ነው።195ይህ ለእያንዳንዱ ሰው ጤንነት እና ደኅንነት ሁለንተናዊ አቀራረብ ነው፣ በሕይወት ዘመናቸው ውስጥ ያሉትን ሁኔታዎች፣ ፍላጐቶች እና ምኞቶች እንዲሁም የሚኖሩበትን አካባቢ ከግምት ውስጥ ያስገባል።196ራስን መንከባከብ ማለት ደህንነቱ የተጠበቀ እና ደጋፊ በሆነ አከባቢ ውስጥ በሽታዎችን ለመከላከል እና ለማከም የግለሰቦች ኃይል ነው።197የጤና አጠባበቅ ስርዓቱን አይተካም፣ይልቁንም ለጤና እንክብካቤ ተጨማሪ ምርጫዎችን እና አማራጮችን ይሰጣል።198የሚገኝ፣ ተደራሽ፣ ተመጣጣኝ፣ ተቀባይነት ያለው እና ጥሩ ጥራት ያለው ራስን የመንከባከብ ጣልቃገብነት የሰዎችን የጤና መብት የማስተዋወቅ እና የመጠበቅ ዋና አካላት ናቸው።199ራስን የመንከባከብ ጣልቃገብነት የጤና አገልግሎት አሰጣጥን፣ ተደራሽነትን እና ሽፋን ውጤታማነት ያሻሽላል።200ይህ የሚደግፉ ህጎች እና መመሪያዎች፣ የጤና ገንዘብ አያያዝ፣ ቊጥጥር የተደረገባቸው ጥራት ያላቸው ምርቶች እና ጣልቃ ገብነቶች እንዲሁም የግለሰቦችን ተሳትፎ የሚያበረታታ ትምህርት እንዲሁም ግላዊነት እና ምስጢራዊነት ይጠይቃል።201የሰብዓዊ መብቶች ጒዳዮች እያንዳንዱ ሰው የጤና፣ የመረጃና ራሱን ችሎ የመወሰን መብቱን በተሻለ መንገድ በመጠቀም ዓመፅን፣ አስገዳጅነትን፣ መገለልንና መድልዎን ለመቀነስ ይረዳሉ።202የአደጋ ጊዜ አውድ203ወረርሽኞች እና ሰብአዊ ቀውሶች ነባር የጤና ሥርዓቶች በተዳከሙባቸው ሁኔታዎች ውስጥ ብዙውን ጊዜ ግለሰቦች እና ማህበረሰቦች ጤንነታቸውን እንዲያስተዳድሩ ታይቶ የማይታወቅ ፍላጐት አለ።204ከተለመደው የጤና ዘርፍ ምላሽ በላይ የሚሄዱ የፈጠራ ስልቶች በአስቸኳይ ያስፈልጋሉ ምክንያቱም:205የበሽታ ወረርሽኝ የማያቋርጥ ዓለም አቀፍ ስጋት ሲሆን በአሁኑ ጊዜ 274 ሚሊዮን ሰዎች የሰብአዊ እርዳታ እና ጥበቃ ያስፈልጋቸዋል።206በዓለም ዙሪያ ቢያንስ 400 ሚሊዮን ሰዎች በጣም አስፈላጊ ለሆኑ የጤና አገልግሎቶች መዳረሻ የላቸውም።207ከአምስት የዓለም ሕዝብ ውስጥ አንዱ በአሁኑ ወቅት በሰብዓዊ ቀውስ ውስጥ የሚኖር ሲሆን የጤና ሥርዓቶች አስፈላጊ አገልግሎቶችን ለማቅረብ ፈታኝ ናቸው።208የራስ-እንክብካቤ ጣልቃ ገብነቶች እንደ ድጋፍ ሰጭ የጤና ሥርዓት አካል ሆነው ለተለመደው የጤና ተቋም ወይም በጤና ሠራተኛ ላይ ለተመሰረቱ አገልግሎቶች ጠቃሚ፣ ተጨማሪ አማራጮችን ሊያቀርቡ ይችላሉ።209ይህ በተለይ እንደ ኮቪድ-19 ባሉ ወረርሽኞች ወቅት ራስን ማግለል እና አካላዊ ርቀትን የመጠበቅ እርምጃዎች ሰዎች መደበኛ የጤና እንክብካቤ አገልግሎቶቻቸውን እና መድሃኒቶቻቸውን እንዲያገኙ አስቸጋሪ ሲያደርጉ እና ብሔራዊ የጤና ሥርዓቶች ሊቋረጡ ሲችሉ በጣም አስፈላጊ ነው።210የዓለም ጤና ድርጅት ለኮቪድ-19 አስፈላጊ የሆኑ የጤና አገልግሎቶችን ለማቆየት በተልኳዊ መመሪያው ውስጥ የራስ-እንክብካቤ ጣልቃ-ገብነትን እንደ ቅድሚያ የሚሰጡ እርምጃዎች አካቷል.","Self-care interventions for health211Overview: Self-care is the ability of individuals, families and communities to promote health, prevent disease, maintain health, and cope with illness and disability with or without the support of a health worker.Currently 3.6 billion people – half of the world – lack access to essential health services.212WHO recommends self-care interventions for every country and economic setting, as a critical path to reach universal health coverage, promote health, keep the world safe, and serve the vulnerable.213Self-care recognises individuals as active agents in managing their own health care, in areas including health promotion; disease prevention and control; self-medication; providing care to dependent persons, and rehabilitation, including palliative care.214Self-care interventions are evidence-based, quality tools that support self-care.215They include medicines, counselling, diagnostics and/or digital technologies which can be accessed fully or partially outside of formal health services.216Depending on the intervention, they can be used with or without the direct supervision of health workers.217Self-care interventions can:218empower individuals and communities to manage their health and well-being219strengthen national institutions with efficient use of domestic resources for health220improve primary healthcare (PHC) and contribute to achieving UHC221Approach: A people-centred approach Self-care interventions support the needs and rights of individuals through a people-centred approach that is grounded in human rights and gender equality.222This is a holistic approach to the health and well-being of each person, taking account of their circumstances, needs and desires across a lifetime, as well as the environment in which they live.223Self-care is the power of individuals to prevent and treat diseases themselves, in the context of a safe and supportive enabling environment.224It does not replace the health care system, but instead provides additional choices and options for health care.225Available, accessible, affordable, acceptable and good quality self-care interventions are core components of promoting and protecting people’s right to health.226Self-care interventions can improve the efficiency of health service delivery, access and coverage.227This requires supportive laws and policies, health financing, regulated quality products and interventions, and education which promotes the participation of individuals, as well as privacy and confidentiality.228Human rights considerations help to reduce violence, coercion, stigma and discrimination by improving each person’s exercise of their right to health, information, and independent decision-making.229Emergency context230Pandemics and humanitarian crisesIn situations where existing health systems are stretched, there is often an unprecedented demand on individuals and communities to manage their health.231Innovative strategies that go beyond the conventional health sector response is urgently needed given that:232a record 274 million people are currently in need of humanitarian assistance and protection and disease outbreaks are a constant global threat233at least 400 million people worldwide lack access to the most essential health services.2341 in 5 of the world’s population are now living in humanitarian crises, in which health systems are challenged to deliver essential services.235Self-care interventions can provide valuable, additional options to the usual health facility- or health worker-based services, as part of a supportive health system.236This is particularly relevant during a pandemic like COVID-19, when self-isolation and physical distancing measures make it more difficult for people to access their normal health care services and medications and national health systems can be disrupted.237WHO includes self-care interventions as priority actions in operational guidance on maintaining essential health services for the COVID-19 context.","Tallafawa kai wajen tsaron lafiya238Kula da kai wani abu ne da kowane mutune ke yi a matsayin ɗaiɗaiku, iyalai da kuma unguwanni don inganta lafiya , bada kariya daga cututtuka, ririta lafiya, da kuma juriya daga cuta ko wata nakasa da tallafin ma'aikatan lafiya ko ba taimakon su. A yanzu haka mutane biliyan 3.6 - rabin duniya - su na ƙarancin samun kula a matakin farko na ayyukan lafiya.239Hukumar lafiya ta duniya (WHO) ta bada shawaran tallafawa kai da kuma tsarin tattalin arziki ga kowace ƙasa, a matsayin hanya mafi tsauri don cimma wata gamammiyar matakin samar da lafiya a duniya gabaɗaya, inganta lafiya, kuma a samar da tsaro ga duniya, sannan a tseratar da masu rauni.240Kula da kai na wayar da mutane da su wakilai ma su himma wajen kula da lafiyar su, a wasu wajajen da su ka haɗa da inganta lafiya; samar da kariya daga cututtuka da kuma hanyoyin daƙile su; bawa kai magani; samar da kula ga waɗanda ba za su iya yiwa kan su ba, da kuma gyara ; da su ka haɗa da bada tallafin kula.241Kula da kai abu ne da ke a zahiri, ingantattun kayan ayyuka don kula da kai.242Sun haɗa da magunguna, rarrashi, binciken cutuka da kuma ilimin fasaha da za'a iya samu duka ko wani bangare a fannin ayyukan lafiya.243Ya danganta da tallafin za'a iya amfani da su tare da ma'aikatan lafiya ko ba tare da su ba.244Tallafi kula da kai kan iya:245Samarwa ɗaiɗaikun mutane da ma al'umma wajen kula da lafiyar su da zaman lafiya.246yana ƙarfafawa ƙasa wajen samuwar wadatattun kayayyakin amfani na lafiya247yana inganta kula da lafiya a matakin farko sannan kuma yana taimakawa wajen cimma wajen samar da gamammiyar lafiya duka248Tunkara: Tallafin da ya ke nufin mutane kai tsaye na bada gudunmuwa wajen samar da buƙatu da kuma hakkokin mutane ta hanyar tunkarar mutane da ya ta'allaƙa da hakkokin ɗan adam da kuma daidaiton jinsi.249Wannan wata fuska ce da za'a samar da gamayyar lafiya da zaman lafiyan kowane mutum, dauƙar nauyin yanayin da su ke ciki, buƙatu da manufofin da ke kewaye da rayuwa, da kuma muhallin da su ke rayuwa a ciki.250Kula da kai wani nauyi ne na kowane mutum da zai yi amfani da shi wajen kariya da kuma magance cututtuka da kan shi, cikin tsaro da kuma iya bada gudunmuwa ga al'umma.251bai maye gurbin tsarin kula da lafiya ba amma maimakon haka yana samar da wasu ƙarin zaɓi ne da kuma nau'ikan tsarin kula da lafiya.252Tallafin kula da ke a wadace, wanda kowa zai iya samu, wanda kuma ke da rangwamen farashi, aka yarda da shi da kuma inganci na daga cikin abubuwa mafi muhimmanci da ƙololuwa wajen inganta lafiya da kuma kare hakkokin mutane.253Kula da kai zai ƙara inganta tsarin samar da ayyukan lafiya , samu da kuma gamayya.254Wannan yana buƙatar dokoki da tsarin za su bada gudunmuwa, samar da kuɗin shiga sashin lafiya, kula da lura da ingantattun kayayyaki da kuma tallafi, sannan kuma ilimi wanda zai inganta cuɗanyar mutane, keɓancewa da kuma sirri.255Lura da hakkokin ɗan adam na bada taimako wajen rage tashin-tashina, rigima, ƙyara, da tsangwama ta hanyar inganta gwazon kowane mutum wajen samar masa da ƴan lafiya, sanarwa da kuma yanke hukunci na tare da dogaro da kowa ba.256Yanayin gaggawa257Annobar da ta game duniya da annobar da ta shafi wani bangare a yanayin da tsarin kiwon lafiya yake halin kaka-nikayi , akwai waɗansu buƙatu da su ke zuwa bagatatan ga ɗaiɗaikun mutane da ma al'umma don ingantawa da kuka da lafiyar su.258Ana buƙatar ƙirƙirarrun hanyoyin da su ka shallake tsarin kiwon lafiya da gaggawa da za su ba da:259ƙiyasin mutane miliyan 274 na buƙatar agajin gaggawa da tsaro a yanzu haka , sannan kuma ɓarkewan annobar ma daga cikin abinda ya zama barazana ga duniya.260a ƙalla mutane miliyan 400 ne a duniya da su ka rasa mafi buƙatuwar tsarin kiwon lafiya.2611 daya cikin 5 na mutanen duniya su na rayuwa ne a inda akwai annoba, in da ake samun ƙalubale a tsarin kiwon lafiya ta wajen bada muhimman ayyuka.262Taimakawa kai zai samar da wasu ƙarin hanyoyi mafi cancanta ga ƙananan asibitoci ko kuma wajajen da ma'aikatan lafiya ke bada gudunmawa, a matsayin wani ɓangare na tallafawa tsarin kiwon lafiya.263Wannan musamman yana nuni da abinda faru misali a lokacin annobar cutar mashaƙo, a lokacin da keɓe kai da kuma bada tazara ya yiwa mutane wahala wajen samun kula da lafiyar su kamar yadda su ka saba da kuma magunguna su, kuma ma'aikatar tsarin kiwon lafiya ta ƙasa ta damu.264Kungiyar kiwon lafiya ta duniya WHO ta sanya tsarin kula da kai a matsayin mafi muhimmancin aiki a wajajen da ake horarwa kan kula da matakin farko na kiwon lafiya a abin da ya shafi binciken cutar mashaƙo.","Hatua za kujitunza kwa afya265Muhtasari: Kujitunza ni uwezo wa watu binafsi, familia na jamii kukuza afya, kuzuia magonjwa, kudumisha afya, na kukabiliana na ugonjwa na ulemavu kwa msaada au bila msaada wa mfanyakazi wa afya. Hivi sasa watu bilioni 3.6 - nusu ya dunia - kukosa huduma muhimu za afya.266WHO inapendekeza uingiliaji wa huduma za kibinafsi kwa kila nchi na mazingira ya kiuchumi, kama njia muhimu ya kufikia chanjo ya afya kwa wote, kukuza afya, kuweka ulimwengu salama, na kuwahudumia walio hatarini.267Kujitunza hutambua watu binafsi kama mawakala hai katika kusimamia huduma zao za afya, katika maeneo ikiwa ni pamoja na kukuza afya; kinga na udhibiti wa magonjwa; kujitibu; kutoa huduma kwa watu tegemezi, na urekebishaji, ikiwa ni pamoja na huduma shufaa.268Kuingilia uangalizi binafsi ni msingi wa ushahidi, zana za ubora zinazosaidia kujitunza.269Zinajumuisha dawa, ushauri nasaha, uchunguzi na/au teknolojia za kidijitali ambazo zinaweza kufikiwa kikamilifu au kwa kiasi nje ya huduma rasmi za afya.270Kulingana na uingiliaji kati, zinaweza kutumika na au bila usimamizi wa moja kwa moja wa wafanyakazi wa afya.271Kuingilia utunzaji binafsi kunaweza:272kuwawezesha watu binafsi na jamii kusimamia afya na ustawi wao273kuimarisha taasisi za kitaifa kwa matumizi bora ya rasilimali za ndani kwa afya274kuboresha huduma ya afya ya msingi (PHC) na kuchangia katika kufikia UHC275Mbinu: Mtazamo unaozingatia watu Uingiliaji kati ya kujitunza unasaidia mahitaji na haki za watu binafsi kupitia mkabala unaozingatia watu ambao umejikita katika haki za binadamu na usawa wa kijinsia.276Huu ni mtazamo wa jumla wa afya na ustawi wa kila mtu, kwa kuzingatia hali zao, mahitaji na tamaa katika maisha yote, pamoja na mazingira anamoishi.277Kujitunza ni uwezo wa watu binafsi wa kuzuia na kutibu magonjwa wenyewe, katika muktadha wa mazingira wezeshi salama na yanayosaidia.278Haichukui nafasi ya mfumo wa utunzaji wa afya, lakini badala yake hutoa chaguzi za ziada na chaguzi za utunzaji wa afya.279Afua zinazopatikana, zinazoweza kufikiwa, nafuu, zinazokubalika na bora ni sehemu kuu za kukuza na kulinda haki ya afya ya watu.280Hatua za kujihudumia zinaweza kuboresha ufanisi wa utoaji wa huduma za afya, upatikanaji na chanjo.281Hili linahitaji sheria na sera zinazounga mkono, ufadhili wa afya, bidhaa na uingiliaji bora uliodhibitiwa, na elimu ambayo inakuza ushiriki wa watu binafsi, pamoja na faragha na usiri.282Mazingatio ya haki za binadamu husaidia kupunguza unyanyasaji, shuruti, unyanyapaa na ubaguzi kwa kuboresha utumiaji wa kila mtu haki yake ya afya, habari, na kufanya maamuzi huru.283Muktadha wa dharura284Magonjwa na migogoro ya kibinadamuKatika hali ambapo mifumo iliyopo ya afya imeenea, mara nyingi kuna mahitaji ambayo hayajawahi kushuhudiwa kwa watu binafsi na jamii kusimamia afya zao.285Mikakati bunifu inayoenda zaidi ya mwitikio wa kawaida wa sekta ya afya inahitajika haraka kutokana na kwamba:286rekodi ya watu milioni 274 kwa sasa wanahitaji msaada wa kibinadamu na ulinzi na milipuko ya magonjwa ni tishio la kimataifa.287angalau watu milioni 400 duniani kote wanakosa huduma muhimu zaidi za afya.2881 kati ya 5 ya idadi ya watu duniani sasa wanaishi katika majanga ya kibinadamu, ambapo mifumo ya afya ina changamoto kutoa huduma muhimu.289Uingiliaji kati wa kujitunza unaweza kutoa chaguzi muhimu, za ziada kwa kituo cha afya cha kawaida- au huduma za wafanyikazi wa afya, kama sehemu ya mfumo wa afya unaounga mkono.290Hili linafaa hasa wakati wa janga la UVIKO-19, wakati kujitenga na hatua za umbali wa kimwili hufanya iwe vigumu zaidi kwa watu kupata huduma zao za kawaida za afya na dawa na mifumo ya afya ya kitaifa inaweza kutatizwa.291WHO inajumuisha hatua za kujitunza kama hatua za kipaumbele katika mwongozo wa uendeshaji wa kudumisha huduma muhimu za afya kwa muktadha wa UVIKO-19.","Àwọn ìdásí ìtọ́jú-araẹni fún ìlera292Ìsọnísókí: Ìtọ́jú araẹni ni agbára àwọn ènìyàn, ẹbí àti àwùjọ láti ṣe àgbéga ìlera, ìdènà àìsàn, àkóso ìlera, àti faradà àìsàn àti ààbọ̀ ara pẹ̀lú àti láìsí àtìlẹ́yìn òṣìṣẹ́ ìlera. Ní báyìí bílíọ́nù 3.6 ènìyàn - ìdajì àgbáyé - kò ní àǹfààní sí àwọn iṣẹ́ ìlera pàtàkì.293WHO dábàá àwọn ìpèsè ìtọ́jú araẹni fún orílẹ̀ èdè kọ̀ọ̀kan àti ibùdó ọrọ̀ ajé, gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà pàtàkì láti láti ṣe ìpèsè ìlera káríayé, ìpolongo ìlera, ìdáàbòbò ayé, àti ìpèsè fún àwọn tí wọ́n wà nínú ewu.294Ìtọ́jú araẹni ṣe ìdámọ̀ àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí àwọn òṣìṣẹ́ pàtàkì nínú ṣíṣe àkóso ìlera ara wọn, ní àwọn àgbègbè tí ó fi mọ́ ìpolongo ìlera, ìdènà àti àkóso àìsàn; lílo òògùn fúnra ẹni; ìpèsè ìtọ́jú fún àwọn àwọn ènìyàn tí wọ́n nílò ìrànlọ́wọ́, àti imúpàdàbọ̀sípò, tí ó fi mọ́ ìtọ́jú ìrànwọ́.295Ìpèsè ìtọ́jú araẹni jẹ́ àwọn irinṣẹ́ adálórí-ẹ̀rí, tí ó dára tí wọ́n ṣe àtìlẹ́yìn ìtọ́jú araẹni.296Lára wọn ni òògùn, igbaninímọ̀ràn, àyẹ̀wò àti/tàbí àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ òde òní èyí tí ènìyàn lè ní àǹfààní sí ní pípé tàbí níwọ̀n níta àwọn iṣẹ́ ìlera elétò.297Dá lórí ìdásí náà, wọ́n lè jẹ́ lílò pẹ̀lú tàbí láìsí àmójútó àwọn òṣìṣẹ́ ìlera tààrà.298Àwọn ìdásí ìtọ́jú araẹni lè:299ṣíṣe ìrónilágbára fún àwọn ènìyàn àti àwùjọ láti ṣàkóso ìlera àti àlàáfíà wọn.300ṣíṣe àtìlẹ́yìn àwọn ibùdó orílẹ̀ èdè pẹ̀lú ìlò àwọn ohun èlò abẹ́lé pípé fún ìlera.301mímú ìlọsíwájú bá ìtọ́jú ìlera abẹ́lé (IIA) àti ipa láti ṣe àṣeyọrí ìtọ́jú ìlera káríayé.302Ìlànà: Ìlànà ìpèsè ìtọ́jú araẹni adálórí-ènìyàn ṣe àtìlẹ́yìn àwọn àìní àti ẹ̀tọ́ àwọn ènìyàn nípasẹ̀ ìlànà adálórí-èèyàn tí ó gbilẹ̀ nínú ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn àti ìṣedéédé fún takọtabo.303Èyí jẹ́ ìlànà gbòòrò sí ìlera àti àlàáfíà èèyàn kọ̀ọ̀kan, nípa ṣíṣe àmúlò àwọn ìṣòro wọn, àìní àti ìfẹ́ wọn káàkiri ìgbésí ayé, àti irúfẹ́ àyíká tí wọ́n ń gbé.304Ìtọ́jú araẹni ni agbára àwọn ènìyàn láti dènà àti tọ́jú àwọn àìsàn fúnra wọn, ní ọ̀gangan àyíká aláàbò àti àyíká tí ó pèsè àtìlẹ́yìn.305Kò dípò ètò ìtọ́jú ìlera, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ ó pèsè àwọn àṣàyàn àti àkójọ onírúurú fún ìtọ́jú ìlera.306Àwọn ìdásí ìtọ́jú araẹni tí wọ́n wà, tí wọ́n wà ní àrọ́wọ́tó, tí owó wọn kò pọ̀ àti tí wọ́n péye jẹ́ àwọn ẹ̀yà pàtàkì ìgbéga àti ìdáàbòbò ẹ̀tọ́ àwọn ènìyàn sí ìlera.307Àwọn ìdásí ìlera lè mú àgbéga bá ìmúnádóko ìpèsè iṣẹ́ ìlera, àǹfààní sí i àti ìkojúwọ̀n.308Èyí pè fún àwọn òfin àti ìlànà, ìpèsè owó fún ìlera, àwọn ọjà dídára tí òfin dè àti àwọn ìdásí tí wọ́n ń ṣe àtìlẹ́yìn, àti ẹ̀kọ́ èyí tí ó ń ṣe àgbéga ìkópa àwọn ènìyàn, pẹ̀lú níní òmìnira àti àṣírí araẹni.309Àwọn àyẹ̀wò ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ń ṣe ìrànlọ́wọ́ láti ṣe àdínkù ìwà ipá, lílo ipa, ìdẹ́yẹsí àti ẹ̀yàmẹ̀yà nípa mímú ìdàgbàsókè bá àǹfààní ẹ̀tọ́ ẹni kọ̀ọ̀kan sí ìlera, àlàyé, àti ṣíṣe ìpinnu olómìnira.310Ọ̀gangan pàjáwìrì311Àwọn àjàkálẹ̀ àrùn àti ìrújú ẹ̀dá ọmọnìyàn Ní àwọn ipò níbi tí àwọn ètò ìlera ìsáájú ti fẹ̀, àwọn ìpè tí kò lẹ́gbẹ́ lórí àwọn ènìyàn àti àwùjọ náà ń sáábà wà láti ṣàkóso ìlera wọn.312Àwọn ọgbọ́n ọ̀tun tí ó tayọ ẹ̀ka ìlera àtijọ́ jẹ́ èyí tí a nílò kánkán nítorí pé:313àkọsílẹ̀ ènìyàn mílíọ̀nù 274 ni wọ́n nílò ìrànlọ́wọ́ ọmọnìyàn àti ààbò bẹ́ẹ̀ sì ni àwọn ìbújáde àìsàn jẹ́ ewu káríayé nígbà gbogbo.314ó kéré jù bí mílíọ̀nù 400 ènìyàn káàkiri àgbáyé kò ní àǹfààní sí púpọ̀ àwọn iṣẹ́ ìlera pàtàkì.3151 nínú 5 iye ènìyàn lágbàáyé ni wọ́n ń gbé nínú àwọn ìṣòro ọmọnìyàn, nínú èyí tí àwọn ètò ìlera ní ìṣòro láti pèsè àwọn ìlera pàtàkì.316Àwọn ìdásí ìtọ́jú araẹni lè pèsè àwọn àṣàyàn pàtàkì, àfikún àṣàyàn sí àwọn ibùdó ìlera ìgbà gbogbo- tàbí àwọn iṣẹ́ ìlera adálórí-òṣìṣẹ́, gẹ́gẹ́ bí ara ètò ìlera tí ó ń ṣe àtìlẹ́yìn.317Èyí pàápàá ní í ṣe lásìkò àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19, nígbà tí ìyaraẹnisọ́tọ̀ àti àwọn òté ìtakété síraẹni mú kí ó ṣòro sí i fún àwọn ènìyàn láti ní àǹfààní sí àwọn iṣẹ́ ìtọ́jú ìlera ojoojúmọ́ àti òògùn àti àwọn ètò ìlera orílẹ̀ èdè lè dàrú.318WHO mú àwọn ìdásí ìtọ́jú araẹni gẹ́gẹ́ bí àwọn iṣẹ́ pàtàkì nínú ìtọ́nisọ́nà iṣẹ́ lórí àkóso àwọn iṣẹ́ ìlera pàtàkì fún ọ̀gangan COVID-19.","Ukungenelela kokuzinakekela kwezempilo319Uhlolojikelele: Ukuzinakekela kuyikhono labantu ngabanye, imindeni kanye nemiphakathi ukukhuthaza impilo, ukuvimbela izifo, ukulondoloza impilo, nokubhekana nokugula nokukhubazeka ngosizo noma ngaphandle kokusekelwa umsebenzi wezempilo.Okwamanje abantu abayizigidi eziyizinkulungwane ezingu-3.6 - ingxenye yomhlaba - ukuntula ukufinyelela ezinsizeni zezempilo ezibalulekile.320IWHO incoma ukungenelela kokuzinakekela kuwo wonke amazwe kanye nesizinda sezomnotho, njengendlela ebucayi yokufinyelela ukunakekelwa kwezempilo emhlabeni wonke, ukukhuthaza impilo, ukugcina umhlaba uphephile, kanye nokusiza abasengozini.321Ukuzinakekela kubona abantu njengabantu abakhuthele ekuphatheni ukunakekelwa kwezempilo kwabo, ezindaweni ezihlanganisa ukukhuthazwa kwezempilo; ukuvimbela nokulawula izifo; ukuzelapha; ukuhlinzeka ngokunakekelwa kubantu abondliwayo, kanye nokuvuselela, okuhlanganisa nokunakekelwa kwepalliative.322Ukungenelela kokuzinakekela kusekelwe ebufakazini, amathuluzi ekhwalithi asekela ukuzinakekela.323Kubandakanya imithi, ukwelulekwa, ukuxilonga kanye/noma ubuchwepheshe bedijithali okungafinyelelwa ngokugcwele noma ingxenye ngaphandle kwezinsizakalo zezempilo ezisemthethweni.324Ngokuya ngokungenelela, zingasetshenziswa ngokugadwa noma ngaphandle kokugadwa ngabasebenzi bezempilo.325Ukungenelela kokuzinakekela kunga:326ukuhlomisa abantu ngabanye kanye nemiphakathi ukuthi baphathe impilo kanye nenhlalakahle yabo327ukuqinisa izikhungo zikazwelonke ngokusetshenziswa kahle kwezinsiza zasekhaya kwezempilo328ngcono ukunakekelwa kwezempilo okuyisisekelo (PHC) futhi kube negalelo ekuzuzeni i-UHC329Indlela yokwenza: Indlela egxile kubantu Ukungenelela kokuzinakekela kusekela izidingo namalungelo abantu ngabanye ngendlela egxile kubantu esekelwe emalungelweni abantu kanye nokulingana kobulili.330Lena indlela ephelele yempilo kanye nenhlalakahle yomuntu ngamunye, kucatshangelwa izimo zakhe, izidingo kanye nezifiso empilweni yakhe yonke, kanye nendawo ahlala kuyo.331Ukuzinakekela kungamandla abantu ngabanye okuvimbela nokwelapha izifo ngokwabo, esimweni sendawo evumayo ephephile nesekelayo.332Ayithathi indawo yesistimu yokunakekelwa kwezempilo, kodwa kunalokho inikeza izinketho ezengeziwe kanye nezinketho zokunakekelwa kwezempilo.333Ukungenelela okutholakalayo, okufinyelelekayo, okuthengekayo, okwamukelekayo kanye nekhwalithi enhle kuyizici ezibalulekile zokuthuthukisa nokuvikela ilungelo labantu lezempilo.334Ukungenelela kokuzinakekela kungenza ngcono ukusebenza kahle kokulethwa kwezinsiza zezempilo, ukufinyeleleka kanye nokuhlinzekwa kwabantu.335Lokhu kudinga imithetho nezinqubomgomo ezisekelayo, ukuxhaswa ngezimali kwezempilo, imikhiqizo esezingeni eliphezulu elawulwayo nokungenelela, kanye nemfundo ekhuthaza ukubamba iqhaza kwabantu ngabanye, kanye nobumfihlo kanye nokugcinwa kuyimfihlo.336Ukucatshangelwa kwamalungelo abantu kusiza ekwehliseni udlame, ukuphoqelela, ukucwaswa kanye nokucwasa ngokwenza ngcono indlela umuntu ngamunye asebenzisa ngayo ilungelo lakhe lezempilo, ulwazi, kanye nokuthatha izinqumo ezimele.337Isimo esiphuthumayo338Ubhadane nezinkinga zobuntuEzimweni lapho izinhlelo zezempilo ezikhona zinwetshiwe, kuvame ukuba nesidingo esingakaze sibonwe kubantu nemiphakathi yokuphatha impilo yabo.339Amasu amasha adlulela ngale kwempendulo evamile yomkhakha wezempilo adingeka ngokushesha njengoba:340irekhodi labantu abayizigidi ezingama-274 njengamanje badinga usizo losizo kanye nokuvikelwa kanye nokuqubuka kwezifo kuwusongo lomhlaba wonke341okungenani abantu abayizigidi ezingama-400 emhlabeni wonke abakwazi ukufinyelela izinsiza zezempilo ezibaluleke kakhulu.342Umuntu oyedwa kwabayi-5 emhlabeni manje usezinkingeni zokusiza abantu, lapho izinhlelo zezempilo ziphonselwa inselelo ukuletha izinsiza ezibalulekile.343Ukungenelela kokuzinakekela kunganikeza izinketho ezibalulekile, ezengeziwe esikhungweni sezempilo esivamile- noma izinsizakalo ezisekelwe kubasebenzi bezempilo, njengengxenye yohlelo lwezempilo olusekelayo.344Lokhu kubaluleke kakhulu phakathi nobhubhane olufana neCOVID-19, lapho ukuzehlukanisa bodwa kanye nezinyathelo zokuqhela ngokomzimba zenza kube nzima kakhulu ukuthi abantu bathole izinsiza zabo zokunakekelwa kwezempilo ezijwayelekile kanye nemithi kanye nezinhlelo zezempilo zikazwelonke zingaphazamiseka.345IWHO ihlanganisa ukungenelela kokuzinakekela njengezinyathelo eziza kuqala ekuqondiseni ukusebenza ekugcineni izinsiza zezempilo ezibalulekile kumongo weCOVID-19."346"ሴፕሲስ347አጠቃላይ እይታ: ሴፕሲስ ለሕይወት አስጊ የሆነ በሽታ ሲሆን ሰውነት ለኢንፌክሽን የሚሰጠው ምላሽ በራሱ ሕብረ ህዋሳት እና አካላት ላይ ጕዳት ያስከትላል።348ብዙውን ጊዜ በዓለም ዙሪያ ለብዙ ተላላፊ በሽታዎች የመጨረሻው የሞት መንገድ ነው።349ይህ በሽታ በአስተናጋጁ ኢንፌክሽን ላይ በተፈጠረው ያልተስተካከለ ምላሽ ምክንያት የሚከሰት የአካል ብልሹነት ሲሆን ቶሎ ካልተገኘ እና ቶሎ ካልተያዘ ወደ ሴፕቲክ ድንጋጤ፣ ብዙ የአካል ብልሽት እና ሞት ሊያመራ ይችላል።350ምንም እንኳን የሴፕሲስን ዓለም አቀፍ ኤፒዲሚዮሎጂካል ሸክም ትክክለኛ ግምት ለማወቅ አስቸጋሪ ቢሆንም በቅርብ ጊዜ የወጣ ሳይንሳዊ ህትመት እንደዘገበው ሴፕሲስ በ 49 ሚሊዮን የሚገመቱ ሰዎችን እንደሚያጠቃ እና በየዓመቱ በአለም አቀፍ ደረጃ 11 ሚሊዮን ለሞት ይዳርጋል።351በህብረተሰቡ ውስጥ ሴፕሲስ ብዙውን ጊዜ የተለመዱ እና ሊከላከሉ የሚችሉ ኢንፌክሽኖች ክሊኒካዊ መባባስ ነው።352በተጨማሪም ሴፕሲስ በተደጋጋሚ በጤና አጠባበቅ ተቋማት ውስጥ በተከሰቱ ኢንፌክሽኖች ይከሰታል, እነዚህም በእንክብካቤ አሰጣጥ ወቅት በጣም በተደጋጋሚ ከሚከሰቱት አሉታዊ ክስተቶች አንዱ ሲሆን በየዓመቱ በዓለም ዙሪያ በመቶ ሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ታካሚዎችን ይጎዳሉ.353በእርግዝና ወቅት፣ በሚወልዱበት ጊዜ ወይም ከወለዱ በኋላ፣ ወይም ፅንስ ካስወገደ በኋላ ሴፕሲስ ከተከሰተ የእናቶች ሴስሲስ ይባላል።354አዲስ በተወለዱ ሕፃናት ላይ የሚከሰት ሴፕሲስ የአራስ ሴፕሲስ ይባላል።355በከፍተኛ ሁኔታ መከላከል የሚቻል ቢሆንም የእናቶች እና አራስ ሴፕሲስ ለነፍሰ ጡር እናቶች እና አዲስ ለሚወለዱ ሕፃናት ሞት ምክንያት ሆኖ ቀጥሏል።356ምልክቶች፡ ሴፕሲስ የሕክምና ድንገተኛ አደጋ ሲሆን ተጨማሪ ችግሮችን ወይም ሞትን ለመከላከል አፋጣኝ ክትትል ያስፈልገዋል።357አንዳንድ ጊዜ የተለያዩ የማስጠንቀቂያ ምልክቶችን ሊያሳይ ይችላል፣ አንዳንዶቹ ከሌሎች ሁኔታዎች ጋር የተሳሳተ መለያ ሊያስከትሉ ይችላሉ።358የሴፕቲክ ኢንፌክሽን ትኩሳትን ሊያመጣ ይችላል፣ ነገር ግን ዝቅተኛ የሰውነት ሙቀት፣ ጉንፋን እና መንቀጥቀጥ ሊያስከትል ይችላል።359የመተንፈስ ችግር ወይም ፈጣን የመተንፈስ ችግር፣ እንዲሁም የልብ ምት መጨመር፣ ወይም በተቃራኒው ደካማ የልብ ምት እና ዝቅተኛ የደም ግፊት ሊኖር ይችላል።360የሽንት መጠን መቀነስ፣ እንዲሁም ሰማያዊ ቀለም ያለው፣ ቀላ ያለ ወይም ያልተለመደ ቆዳ፣ እና የተለወጠ የአእምሮ ሁኔታን ሊያስከትል ይችላል።361በመጨረሻም ከፍተኛ የሆነ የሰውነት ሕመም ወይም አለመመቸት ሊያስከትል ይችላል ይህም ለጉንፋን ወይም ለምግብ መመረዝ በቀላሉ ግራ ሊጋባ ይችላል።362በልጆች ላይ ሴፕሲስ በጣም ፈጣን በሆነ የአተነፋፈስ ፍጥነት፣ የሆድ እብጠት፣ ቀላ ያለ ቆዳ፣ ድካም ወይም የመንቃት ችግር ወይም ያልተለመደ ቀዝቃዛ ስሜት ሊታይ ይችላል።363ከ 5 አመት በታች ለሆኑ ህጻናት የመመገብ ችግር, ተደጋጋሚ ማስታወክ ወይም የሽንት እጥረት ሊያስከትል ይችላል።364ሴፕሲስን መጠራጠር እና በፍጥነት እርምጃ መውሰድ ለቅድመ እውቅና እና ምርመራ አስፈላጊ ነው.365ሕክምና፡ ምልክቶችን አስቀድሞ ለይቶ ማወቅ እና ተገቢውን ክሊኒካዊ አስተዳደር በወቅቱ ማቋቋም የሴፕሲስን አደጋ እና ተጽእኖ ለመቀነስ ወሳኝ ነገሮች ናቸው።366እንደ ሲ ሪአክቲቭ ፕሮቲን እና ፕሮካልሲቶኒን ያሉ አንዳንድ ባዮማርከርን መለየት በሽታውን በመመርመር ረገድ ውጤታማ ሊሆን ይችላል።367ከቀድሞ ምርመራ በኋላ ወደ ሴፕሲስ የሚያመራ ኢንፌክሽን መንስኤ የሆነ በሽታ አምጪ ተህዋስያንን ለመለየት የሚረዱ ምርመራዎች ዒላማ የተደረገ የፀረ-ተህዋሲያን ህክምናን ለመምራት አስፈላጊ ናቸው።368ሴፕሲስ ከተለየ በኋላ በአንድ ሰዓት ውስጥ ተገቢው ፀረ ጀርም ህክምና (ለምሳሌ አንቲባዮቲክስ እና ፀረ-ፈንገስ) መሰጠት አለበት።369የፀረ-ተህዋሲያን መቋቋም( ኤኤምአር) የሴፕሲስ ክሊኒካዊ አያያዝን አደጋ ላይ ሊጥል ይችላል ምክንያቱም ብዙውን ጊዜ ተጨባጭ አንቲባዮቲክ ህክምና ያስፈልጋል።370በመጀመሪያው ደረጃ ፈሳሽ ማስነሳት አስፈላጊ ነው እናም የሕብረ ህዋሳትን መድማት ለማሻሻል እና ለማቆየት የቫዞፕሬሰሮች አስፈላጊ ሊሆኑ ይችላሉ።371ሴፕሲስን ለመከላከል ሁለት ዋና ዋና እርምጃዎች አሉ-372ጥቃቅን ተህዋስያን ስርጭትንና ኢንፌክሽንን መከላከል373ወደ ሴፕሲስ የሚሸጋገር ኢንፌክሽንን መከላከል374በማህበረሰቡ ውስጥ የሴፕሲስ መከላከል ውጤታማ የንፅህና አጠባበቅ ልምዶችን በመጠቀም፣ የንፅህና እና የውኃ ጥራት እና ተገኝነትን በማሻሻል፣ ክትባቶችን በተለይም ለከፍተኛ አደጋ ተጋላጭ ለሆኑ እንዲሁም ለአራስ ሕፃናት ጡት ማጥባትን ጨምሮ ተገቢ አመጋገብን በማቅረብ ይደገፋል።375በጤና አጠባበቅ ተቋማት ውስጥ መከላከል የኢንፌክሽን መከላከል እና ቁጥጥር (አይፒሲ) መርሃግብሮችን ፣ ውጤታማ የንፅህና አጠባበቅ ልምዶችን እና ንጹህ እና በደንብ በሚሠሩ መሣሪያዎች ላይ የተመሠረተ ነው።","Sepsis376Overview: Sepsis is a life-threatening condition that arises when the body’s response to infection causes injury to its own tissues and organs.377It is frequently a final common pathway to death for many infectious diseases worldwide.378It involves organ dysfunction caused by a dysregulated host response to infection and if not recognized early and managed promptly, it can lead to septic shock, multiple organ failure and death.379Although a precise estimate of the global epidemiological burden of sepsis is difficult to ascertain, a recent scientific publication reported that sepsis affects an estimated 49 million people and causes 11 million deaths globally every year.380In the community setting, sepsis often presents as the clinical deterioration of common and preventable infections.381Sepsis also frequently results from infections acquired in health care settings, which are one of the most frequent adverse events during care delivery and affect hundreds of millions of patients worldwide every year.382If sepsis develops during pregnancy, while or after giving birth, or after an abortion, it is called maternal sepsis.383Sepsis in newborn babies is called neonatal sepsis.384Despite being highly preventable, maternal and neonatal sepsis continues to be a major cause of death for pregnant women and newborn babies.385Symptoms: Sepsis is a medical emergency and requires immediate attention to prevent further complications or death.386It may present different warning signs and symptoms at times, some of which may cause misidentification with other conditions.387A septic infection may cause a fever, but may also cause low body temperature, cold extremities and shivering.388There may be difficulty breathing or rapid breathing, as well as an increased heart rate, or conversely a weak pulse and low blood pressure.389It may cause low urine output, as well as blue-tinted, mottled or abnormally pale skin, and an altered mental state.390Finally, it may cause extreme body pain or discomfort, which makes it easy to confuse for influenza or food poisoning.391In children, sepsis may present through very fast breathing, convulsions, pale skin, lethargy or difficulty waking up or feeling abnormally cold to the touch.392For children under 5 years, it may cause difficulty feeding, repeated vomiting or a lack of urination.393Suspecting sepsis and acting quickly is crucial for early recognition and diagnosis.394Treatment: Early identification of symptoms and timely establishment of appropriate clinical management are critical elements to reducing the risk and impact of sepsis.395The detection of some biomarkers, such as C reactive protein and procalcitonin, can be effective in diagnosing the condition.396After early recognition, diagnostics to help identify a causal pathogen of infection leading to sepsis are important to guide targeted antimicrobial treatment.397The appropriate antimicrobial therapy (for example, antibiotics and antifungals) should be given within one hour of sepsis identification.398Antimicrobial resistance (AMR) can jeopardize clinical management of sepsis because empirical antibiotic treatment is often required.399Early fluid resuscitation is important in the initial phase and vasopressors may be required to improve and maintain tissue perfusion.400There are two main steps to preventing sepsis:401Prevention of microbial transmission and infection402Prevention of an infection evolving into sepsis403Within the community, sepsis prevention is assisted through the use of effective hygiene practices, improving sanitation and water quality and availability, providing access to vaccines, particularly for those at high risk, as well as appropriate nutrition, including breastfeeding for newborns.404Prevention in health care facilities relies on infection prevention and control (IPC) programmes, effective hygiene practices, and clean, well-functioning equipment.","Yanayin Sepsis405Sepsis wani yanayi ne da ke barazana ga rayuwar mutum da ke tashi a lokacin da jiki ke amsa kuwwar shigar kamuwa da cuta , ya kan yi sanadiyyar sanya rauni ga ita kanta jiki da saura gaɓoɓin jiki.406Mafi akasari hakan wani mataki ne na ƙarshe zuwa ga mutawa ga mafi yawan cututtuka a duniya.407Ya haɗa da tsaikon aikin gaɓɓai, wanda ya ke haifar da rashin daidaiton jikin wanda ke ɗauke da cutar kuma idan ba'a gane shi da wuri ba kuma an magance shi ba ya kan iya haifar da shanyewan jiki, tsayar da ayyukan sassan gaɓoɓi da kuma mutuwa.408Duk da dai babu wani ƙiyasi a duniya da za'a iya tabbatar da wahalar annobar sepsis, a wata wallafa ta kimiyya da aka yi kwanannan ta kawo rahoton cewa an samu mutane miliyan 49 da sepsis ta kama sannan kuma ta na sanadin ajalin mutane miliyan 11 a duniya kowace shekara.409a tsarin zamantakewa na gurare, ana gabatar da sepsis a matsayin taɓarɓarewar magance cutar da aka sani ne wanda kuma za'a iya samun kariya daga gare ta.410Hakan mafi yawanci akan samun sepsis ne a sanadiyyar cutar da aka kamu da ita a tsarin kula da lafiya, wanda yana ɗaya daga cikin mafi yawan abubuwan da aka na samu cigaba wajen isar da tsarin kula da kiwon lafiya sannan kuma ya shafi ɗaruruwan miliyoyi na majinyata a duniya kowace shekara.411Idan sepsis ya auku a lokacin ciki, a yayin ko kuma bayan haihuwa, ko bayan zubar da ciki na kiran sa da sepsis da ya shafi iyaye mata.412Sepsis da ya shafi jarirai sabbin haihuwa ana kiran sa da sepsis na jarirai.413Duk da kasancewar yana za'a iya matuƙar kiyaye shi, sepsis na iyaye mata da na jarirai yana ci gaba da zama babban ajali ga mata masu ciki da kuma jarirai.414Alamomi: Sepsis yanayi ne na gaggawa da ya ke buƙatar maida hankali nan take don kiyaye rikice-rikece na gaba ko kuma mutuwa.415zai iya gabatar da wasu alamomin gargaɗi a wasu lokutan , wanɗanda wasu kan iya ɓad da kama wajen ganewa ga wasu yanayin.416Kamuwa da septic kan sanya masassara, amma kuma zai iya sanya sanyin jiki , matsanancin sanyi da kuma karkara.417Ta iya kasancewa akwai alamar sarƙewar numfashi ko numfashi da sauri-sauri, da kuma ƙaruwar bugun zuciya ko kuma raunin jijiya da kuma sauƙan jini.418ya na iya jawo ƙarancin fitsari da kuma ɗigon shuɗi a jikin fata da kuma canjuwar lafiyar hankali.419A ƙarshe ya na jawo matsanancin ciwon jiki ko rashin jin daɗi, wanda za'a iya ruɗuwa da shi da mura ko kuma gubar abinci.420ga yara ƙanana, ana iya samun sepsis ta hanyar nunfashi da sauri , jijjiga, fata ta zama fayau, rashin kuzari da karsashi ko wahalar tashi ko jikin matsanancin sanyin da ba dalili.421Ga yara ƴan ƙasa da shekara 5, ya kan iya jawo wahalar cin abinci, amai akai-akai ko rashin fitsari.422Tsammanin sepsis da kuma gaggawan tare shi na da matuƙar muhimmanci ga gane shi da kuma binciken sa.423Magancewa: Fahimtar alamomin da wuri da kuma tsara lokutan da ya kamata a magance shi na daga cikin mafi muhimman abubuwa don rage haɗari da tasirin sepsis.424Gano wasu sinadaran halittu kamar su furotin na C reactive, da procalcitonin kam iya yin tasiri wajen gano yanayin cutar.425Bayan gano cutar da wuri, bincike zai taimaka wajen sanin ƙwayar cutar da ta zama sila kamuwa da sepsis kuma yana da amfani don tsara hari ga sinadaran da zai magance su.426Za'a ba da mafi cancantar sinadaran waraka(misali, antibayotik da antifungal) a awa ɗayan da aka gano sepsis.427Jurewar magani na iya tarwatsa hanyar magance sepsis saboda an fi buƙatar zahirin magungunan antibayotik ne akai akai.428Tare muran da wuri na da muhimmanci a matakin farko kuma ana buƙatar maganin vesoppressor don kiyayewa da kuma inganta gudanar jini a cikin nama.429Akwai manyan matakai biyu da za'a iya samun kariya daga sepsis.:430kariya daga yaɗuwar ƙananan halittu da kuma kamuwa da su.431kariya daga kamuwa da cutar da zai iya rikiɗewa ya zama sepsis.432A cikin unguwanni da garuruwa, ana iya samun taimakon kariya daga sepsis ta hanyar amfani da ayyukan tsabtace gida da karan mai, inganta tsabtar muhalli da ruwan sha da samar da shi a wadace, samar da damar zuwa ko isa ga riga-kafi, musamman ga waɗanda su ke cikin mafi haɗarin kamuwa da cutar, da kuma abincin da ya dace wanɗanda su ka haɗa da shayar da ruwan nono ga sabbin jarirai.433Kariya a ma'aikatun lafiya ya ta'allaƙa ne ga tsarin kariya daga kamuwa da shi da kuma sarrafawa, ingantaccen ayyukan tsabtace gida da kai, da lafiyayyun kayan aiki da su ke yi.","Sepsis434Muhtasari: Sepsis ni hali ya kutishia maisha ambayo hutokea wakati majibu ya mwili kwa maambukizi husababisha kuumia kwa tishu na viungo vyake.435Mara nyingi ni njia ya mwisho ya kifo kwa magonjwa mengi ya kuambukiza ulimwenguni.436Inahusisha ulemavu wa viungo unaosababishwa na mwitikio usio na udhibiti wa mwenyeji kwa maambukizi na ikiwa haitatambuliwa mapema na kudhibitiwa mara moja, inaweza kusababisha mshtuko wa septic, kushindwa kwa viungo vingi na kifo.437Ingawa makadirio sahihi ya mzigo wa kimataifa wa ugonjwa wa sepsis ni vigumu kuthibitishwa, uchapishaji wa hivi karibuni wa kisayansi uliripoti kwamba sepsis huathiri takriban watu milioni 49 na husababisha vifo milioni 11 duniani kote kila mwaka.438Katika mazingira ya jamii, sepsis mara nyingi hujidhihirisha kama kuzorota kwa magonjwa ya kawaida na yanayoweza kuzuilika.439Sepsis pia mara nyingi hutokana na maambukizo yanayopatikana katika mazingira ya huduma za afya, ambayo ni mojawapo ya matukio mabaya ya mara kwa mara wakati wa utoaji wa huduma na huathiri mamia ya mamilioni ya wagonjwa duniani kote kila mwaka.440Ikiwa sepsis inakua wakati wa ujauzito, wakati au baada ya kuzaa, au baada ya kutoa mimba, inaitwa sepsis ya uzazi.441Sepsis katika watoto wachanga huitwa sepsis ya watoto wachanga.442Licha ya kuzuilika kwa kiwango cha juu, ugonjwa wa sepsis wa mama na wachanga unaendelea kuwa sababu kuu ya vifo kwa wajawazito na watoto wachanga.443Dalili: Sepsis ni dharura ya kimatibabu na inahitaji uangalizi wa haraka ili kuzuia matatizo zaidi au kifo.444Inaweza kuwasilisha ishara na dalili tofauti tofauti wakati mwingine, ambazo zinaweza kusababisha kutotambuliwa na hali zingine.445Maambukizi ya septic yanaweza kusababisha homa, lakini pia inaweza kusababisha joto la chini la mwili, ncha za baridi na kutetemeka.446Kunaweza kuwa na ugumu wa kupumua au kupumua kwa haraka, pamoja na kuongezeka kwa kiwango cha moyo, au kinyume chake mapigo dhaifu na shinikizo la chini la damu.447Inaweza kusababisha kutokwa kwa mkojo kidogo, pamoja na ngozi yenye rangi ya buluu, madoadoa au iliyopauka isivyo kawaida, na kubadilika kwa hali ya akili.448Hatimaye, inaweza kusababisha maumivu makali ya mwili au usumbufu, ambayo inafanya kuwa rahisi kuchanganya kwa mafua au sumu ya chakula.449Kwa watoto, sepsis inaweza kutokea kwa kupumua kwa haraka sana, degedege, ngozi iliyopauka, uchovu au ugumu wa kuamka au kuhisi baridi isivyo kawaida kwa kuguswa.450Kwa watoto chini ya miaka 5, inaweza kusababisha ugumu wa kulisha, kutapika mara kwa mara au ukosefu wa mkojo.451Kushuku sepsis na kuchukua hatua haraka ni muhimu kwa utambuzi wa mapema na utambuzi.452Matibabu: Utambulisho wa mapema wa dalili na uanzishwaji wa wakati unaofaa wa usimamizi wa kliniki unaofaa ni vipengele muhimu vya kupunguza hatari na athari za sepsis.453Ugunduzi wa baadhi ya vialama, kama vile protini tendaji ya C na procalcitonin, unaweza kuwa na ufanisi katika kutambua hali hiyo.454Baada ya utambuzi wa mapema, uchunguzi wa kusaidia kutambua kisababishi magonjwa ya kuambukiza inayoongoza kwa sepsis ni muhimu ili kuongoza matibabu yaliyolengwa ya antimicrobial.455Tiba inayofaa ya antimicrobial (kwa mfano, antibiotiki na antifungal) inapaswa kutolewa ndani ya saa moja baada ya kutambuliwa kwa sepsis.456Ukinzani wa viua viini (AMR) unaweza kuhatarisha usimamizi wa kimatibabu wa sepsis kwa sababu matibabu ya majaribio ya viuavijasumu mara nyingi yanahitajika.457Ufufuaji wa maji ya mapema ni muhimu katika awamu ya awali na vasopressors zinaweza kuhitajika ili kuboresha na kudumisha upenyezaji wa tishu.458Kuna hatua mbili kuu za kuzuia sepsis:459Kuzuia maambukizi ya microbial na maambukizi460Kuzuia maambukizi yanayobadilika kuwa sepsis461Ndani ya jamii, kuzuia sepsis husaidiwa kwa kutumia njia bora za usafi, kuboresha usafi wa mazingira na ubora wa maji na upatikanaji, kutoa upatikanaji wa chanjo, hasa kwa wale walio katika hatari kubwa, pamoja na lishe sahihi, ikiwa ni pamoja na kunyonyesha kwa watoto wachanga.462Kinga katika vituo vya kutolea huduma za afya hutegemea programu za kuzuia na kudhibiti maambukizi (IPC), kanuni bora za usafi, na vifaa safi vinavyofanya kazi vizuri.","Sẹ́púsì463Ìsọnísókí: Sẹ́púsì jẹ́ àìsàn tí ó léwu tí ó máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí ara bá fèsì sí àrùn tí ó fà ìfarapa fún ìṣù ara àti ẹ̀yà rẹ̀.464Ó jẹ́ òpin ipa ọ̀nà tí ó wọ́pọ̀ sí ikú fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àrùn káàkiri àgbáyé.465Ó ní í ṣe pẹ̀lú àìṣedéédé ẹ̀yà ara èyí tí ó jẹ́ èsì akùdé àgọ́ sí àrùn bẹ́ẹ̀ sì ni bí wọn kò bá tètè ṣe ìdámọ̀ àti ìtọ́jú rẹ̀ kankan, ó lè yọrí sí ìpayà sẹ́púsì, ìkùnà àwọn àgọ́ ẹ̀yà ara àti ikú.466Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìṣirò gbòógì àjàgà àrùn sẹ́púsì káríayé ṣòro láti mọ̀, ìròyìn àtẹ̀jáde sáyẹ́ńsì àìpẹ́ kan jábọ̀ pé àwọn ipa sẹ́púsì nípa lórí bí mílíọ̀nù 49 ènìyàn bẹ́ẹ̀ sì ni ó fa àwọn ikú mílíọ̀nù 11 káríayé lọ́dọọdún.467Ní ibùdó àwùjọ, sẹ́púsì sáábà máa ń wà gẹ́gẹ́ bí àdínkù ojúṣe ara tit ó wọ́pọ̀ àti àwọn àrùn tí wọ́n ṣe é dènà.468Sẹ́púsì tún máa ń wáyé láti ara àwọn àrùn tí ènìyàn kó ní àwọn ibùdó ìtọ́jú ìlera, èyí tí wọ́n jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó lágbára jùlọ lásìkò ìpèsè ìtọ́jú bẹ́ẹ̀ sì ni ó ń nípa lórí àwọn ẹgbẹ̀lẹ́gbẹ̀ aláìsàn káàkiri àgbáyé.469Bí sẹ́púsì bá ṣẹlẹ̀ lásìkò oyún, lásìkò tàbí lẹ́yìn ìbímọ, tàbí lẹ́yìn ìṣẹ́yún, èyí ni sẹ́púsì abiamọ.470Sẹ́púsì láàárín àwọn ọmọ tuntun ni à ń pè ní sẹ́púsì ìkókó.471Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣe é dènà dáadáa, sẹ́púsì abiamọ àti ìkókó túbọ̀ jẹ́ okùnfà ikú gbòógì fún àwọn aláboyún àti àwọn ọmọ tuntun.472Àmì àìsàn: Sẹ́púsì jẹ́ pàjáwìrì ìṣègùn bẹ́ẹ̀ sì ni ó pè fún ìtọ́jú kankan láti dènà àwọn ìṣòro síwájú sí i tàbí ikú.473Ó lè ṣe àfihàn àwọn onírúurú àmì ìkìlọ̀ àti àmì àìsàn nígbà mìíràn, díẹ̀ nínú èyí tí wọ́n lè fa ìdámọ̀ òdì pẹ̀lú àwọn ìṣòro mìíràn.474Àrùn sẹ́púsì lè fa ibà, ṣùgbọ́n ó tún lè fa ìgbóná ara tí kò tó nǹkan, òtútù ara àti ẹ̀gbọ̀n rìrì.475Ìnira lè wà láti máa mí tàbí ìmí líle, àti ọkàn tí ó ń lù kìkì, tàbí mímí tí kò lágbára tó àti àìrutó ẹ̀jẹ̀.476Ó lè fa ìtọ̀ tí kò tó nǹkan, àti awọ ara dúdú tàbí awọ sísì, àti ipò ọkàn tí àyídà ti bá.477Ní ìkádìí, ó lè fa ara ríro tàbí ìnira ńlá, èyí tí ó mú kí ó rọrùn láti sì í mú pẹ̀lú ọ̀fìnkìn-olóde tàbí májèlé inú oúnjẹ.478Láàárín àwọn ọmọdé, sẹ́púsì lè farahàn nípasẹ̀ mímí tí ó yára púpọ̀, gìrì, ara sísì, àìlera tàbí ìṣòro jíjí tàbí níní ìmọ̀lára ìtutùjù fún ìfọwọ́kàn.479Fún àwọn ọmọdé lábẹ́ ọdún 5, ó lè fa ìṣòro oúnjẹ jíjẹ, èébì tàbí àìletọ̀ léraléra.480Ṣíṣe ìdámọ̀ sẹ́púsì àti gbígbé ìgbésẹ̀ kánkán ṣe pàtàkì fún ìdámọ̀ àti àyẹ̀wò ní àsìkò.481Ìtọ́jú: Ìdámọ̀ àwọn àmì àìsàn lásìkò àti ìfìdímúlẹ̀ ìṣàkóso ìṣègùn lásìkò jẹ́ àwọn èròjà pàtàkì láti mú àdínkù bá ewu àti ipa sẹ́púsì.482Ìṣàwárí àwọn àmì-ajọ̀fẹ́, gẹ́gẹ́ bí aṣẹ̀míró C inú ẹ̀dọ̀ àti purokasitoníìnì, lè kájúẹ̀ láti ṣe àyẹ̀wò àìsàn náà.483Lẹ́yìn ìdámọ̀ lásìkò, àyẹ̀wò láti ṣe ìrànlọ́wọ́ ìdámọ̀ ajọ̀fẹ́ àrùn aṣokùnfà tí ó fa sẹ́púsì ṣe pàtàkì láti ṣe ìtọ́nisọ́nà ìtọ́jú òògùn agbógunti-kòkòrò àfojúsùn.484Ìtọ́jú òògùn agbógunti-kòkòrò tí ó yẹ (funt àpẹẹrẹ, òògùn agbógunti-kòkòrò bakitéríà àti òògùn agbógunti-kòkòrò fọ́ńgáì) gbọ́dọ̀ jẹ́ fífún aláìsàn láàrin wákàtí kan ìdámọ̀ sẹ́púsì.485Àìgbóògùn kòkòrò (AMR) lè mú ewu bá àkóso ìtọ́jú sẹ́púsì nítorí pé ìtọ́jú òògùn agbógunti-kòkòrò bakitéríà adálórí-ìrírí ni ó sáábà máa ń nílò.486Fífa omi sára lásìkò ṣe pàtàkì ní ìpele ìsáájú bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n lè nílò àwọn òògùn amúsantẹ́ẹ́rẹ́ láti mú ìtẹ̀síwájú àti àkóso bá ìsànká inú ìṣù ara.487Ìgbésẹ̀ méjì gbòógì ló wà kárí dènà sẹ́púsì:488Ìdènà ìkóràn kòkòrò àìfojúrí àti àrùn489Ìdènà àrùn tí ó ń di sẹ́púsì490Láàárín àwùjọ, ìdènà sẹ́púsì ń rí ìrànlọ́wọ́ nípasẹ̀ ìlò àwọn iṣẹ́ ìmọ́tótó tí ó péye, ìlọsíwájú títún àyíká ṣe àti omi dídára àti wíwà, ìpèsè àǹfààní sí abẹ́rẹ́ àjẹsára, pàápàá jùlọ fún àwọn àwọn tí wọ́n wà nínú ewu ńlá, àti ìjẹunrekánú pípéye, tí ó fi mọ́ ìfọ́mọlọ́yàn fún àwọn ìkókó.491Ìdènà ní àwọn ibùdó ìtọ́jú ìlera gbáralé àwọn ètò ìdènà àrùn àti àkóso (IAA), àwọn iṣẹ́ ìmọ́tótó tí ó péye, àti irinṣẹ́ mímọ́, tí ó ń ṣiṣẹ́ dáadáa.","ISepsis492Uhlolojikelele: ISepsis yisimo esisongela ukuphila esivela lapho ukuphendula komzimba ekuthelelekeni kubangela ukulimala kwezicubu nezitho zawo.493Ngokuvamile kuyindlela yokugcina evamile yokufa ezifweni eziningi ezithathelwanayo emhlabeni wonke.494Kubandakanya ukungasebenzi kahle kwezitho ezibangelwa ukusabela okungahambi kahle kosokhaya ekuthelelekeni futhi uma kungabonakali kusenesikhathi futhi kulawulwe ngokushesha, kungaholela ekushayweni kwe-septic, ukwehluleka kwezitho eziningi nokufa.495Nakuba ukulinganisa okunembile komthwalo we-epidemiological we-sepsis kunzima ukukuqinisekisa, incwadi yakamuva yesayensi ibike ukuthi i-sepsis ithinta abantu abalinganiselwa ezigidini ezingu-49 futhi ibangela ukufa kwezigidi ezingu-11 emhlabeni jikelele minyaka yonke.496Esimweni somphakathi, i-sepsis ivame ukuvela njengokuwohloka komtholampilo kwezifo ezivamile nezingavinjelwa.497ISepsis ivame ukuvela ezifweni ezitholakala ezindaweni zokunakekelwa kwezempilo, okungenye yezenzakalo ezimbi kakhulu phakathi nokulethwa kokunakekelwa futhi ezithinta amakhulu ezigidi zeziguli emhlabeni wonke unyaka nonyaka.498Uma isepsis iqala ngesikhathi sokukhulelwa, ngenkathi noma ngemva kokubeletha, noma ngemva kokukhipha isisu, ibizwa ngokuthi imaternal sepsis.499ISepsis ezinganeni ezisanda kuzalwa ibizwa ngokuthi ineonatal sepsis.500Naphezu kokuvikeleka kakhulu, i-sepsis kamama kanye ne-neonatal isaqhubeka nokuba yimbangela enkulu yokufa kwabesifazane abakhulelwe kanye nezinsana ezisanda kuzalwa.501Izimpawu: ISepsis iyisimo esiphuthumayo sezokwelapha futhi sidinga ukunakwa ngokushesha ukuze kuvinjelwe ezinye izinkinga noma ukufa.502Ingase yethule izimpawu eziyisixwayiso ezahlukene kanye nezimpawu ngezinye izikhathi, ezinye zazo ezingase zidale ukungaqondakali nezinye izimo.503Ukutheleleka ngeseptic kungase kubangele imfiva, kodwa kungase futhi kubangele izinga lokushisa eliphansi lomzimba, amakhaza kanye nokuqhaqhazela.504Kungase kube nobunzima bokuphefumula noma ukuphefumula ngokushesha, kanye nokwenyuka kwesilinganiso senhliziyo, noma ngokuphambene ukushaya kwenhliziyo okubuthakathaka nomfutho wegazi ophansi.505Kungabangela ukuphuma komchamo omncane, kanye nesikhumba esinombala oluhlaza okwesibhakabhaka, esinamabala noma esiphaphathekile ngendlela engavamile, kanye nesimo sengqondo esishintshile.506Okokugcina, kungase kubangele ubuhlungu obukhulu bomzimba noma ukungakhululeki, okwenza kube lula ukudidanisa umkhuhlane noma ushevu wokudla.507Ezinganeni, isepsis ingase ibonakale ngokuphefumula okusheshayo, ukudlikizeka, isikhumba esiphaphathekile, ukukhathala noma ubunzima bokuvuka noma ukuzwa kubanda ngendlela engavamile lapho uthintwa.508Ezinganeni ezingaphansi kweminyaka engu-5, kungase kubangele ubunzima bokudla, ukuhlanza okuphindaphindiwe noma ukuntula ukuchama.509Ukusola isepsis nokwenza ngokushesha kubalulekile ukuze kuqashelwe kusenesikhathi nokuxilongwa.510Ukwelashwa: Ukuhlonzwa kusenesikhathi kwezimpawu kanye nokusungulwa ngesikhathi kokuphathwa komtholampilo okufanele kuyizici ezibalulekile zokunciphisa ubungozi nomthelela we-sepsis.511Ukutholwa kwamanye amabiomarker, njengeC reactive protein neprocalcitonin, kungasebenza ngempumelelo ekuxilongeni isimo.512Ngemuva kokuqaphela kusenesikhathi, ukuxilonga ukusiza ukukhomba imbangela yokutheleleka okuholela kusepsis kubalulekile ukuqondisa ukwelashwa okuhlosiwe kwe-antimicrobial.513Ukwelashwa okufanelekile kwe-antimicrobial (isibonelo, ama-antibiotics kanye nama-antifungal) kufanele kunikezwe lingakapheli ihora elilodwa lokukhonjwa kwe-sepsis.514Ukumelana ne-Antimicrobial (AMR) kungabeka engcupheni ukuphathwa komtholampilo kwesepsis ngoba ukwelashwa okunamandla okulwa namagciwane kuvame ukudingeka.515Ukuvuselela uketshezi kwangaphambi kwesikhathi kubalulekile esigabeni sokuqala futhi ama-vasopressors angadingeka ukuze kuthuthukiswe futhi kugcinwe ukugcwaliswa kwezicubu.516Kunezinyathelo ezimbili eziyinhloko zokuvimbela isepsis:517Ukuvimbela ukudluliselwa kwemicrobial kanye nokutheleleka518Ukuvimbela ukutheleleka okuguqukela kusepsis519Emphakathini, ukuvimbela isepsis kusiza ngokusetshenziswa kwezinqubo zokuhlanzeka ezisebenzayo, ukuthuthukisa ukuthuthwa kwendle kanye nekhwalithi yamanzi kanye nokutholakala, ukunikeza ukufinyelela emithini yokugoma, ikakhulukazi kulabo abasengozini enkulu, kanye nokudla okufanele, okuhlanganisa ukuncelisa izingane ezisanda kuzalwa.520Ukuvimbela ezikhungweni zokunakekelwa kwezempilo kuncike ezinhlelweni zokuvikela nokulawula ukutheleleka (i-IPC), izindlela ezisebenzayo zokuhlanzeka, kanye nemishini ehlanzekile, esebenza kahle."521"የወሲብ ጤና522አጠቃላይ እይታ፡ የወሲብ ጤና ለግለሰቦች፣ ጥንዶች እና ቤተሰቦች አጠቃላይ ጤና እና ደህንነት፣ እንዲሁም ለማህበረሰቦች እና ሀገራት ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ እድገት መሰረታዊ ነው።523ወሲባዊ ጤንነት አዎንታዊ በሆነ መልኩ ሲታይ ለወሲባዊነት እና ለወሲባዊ ግንኙነቶች አዎንታዊ እና አክብሮት ያለው አቀራረብን እንዲሁም ከአስገዳጅነት፣ ከአድልዎ እና ከዓመፅ ነጻ የሆነ አስደሳች እና ደህንነቱ የተጠበቀ የወሲብ ልምዶችን የማግኘት ዕድልን ይጠይቃል።524የወንዶች እና የሴቶች የፆታ ጤንነት እና ደኅንነት የማግኘት ችሎታ የሚወሰነው በሚከተሉት ላይ ነው:525ስለ ወሲብ እና ወሲባዊነት አጠቃላይ ጥሩ ጥራት ያለው መረጃ ማግኘት;526ሊያጋጥሟቸው ስለሚችሉት አደጋዎች እና ጥንቃቄ የጎደለው የግብረ ሥጋ ግንኙነት ለሚያስከትለው መዘዝ ተጋላጭነታቸውን ማወቅ;527የወሲብ ጤና አጠባበቅ የማግኘት ችሎታ;528የጾታዊ ጤናን በሚያረጋግጥ እና በሚያበረታታ አካባቢ ውስጥ መኖር።529ከጾታዊ ጤና ጋር የተያያዙ ጉዳዮች ሰፊ ናቸው፣ እና የግብረ ሥጋ ዝንባሌን እና የሥርዓተ-ፆታን ማንነትን፣ የጾታ ስሜትን ፣ ግንኙነቶችን እና ደስታን ያካተቱ ናቸው።530እንዲሁም አሉታዊ ውጤቶችን ወይም ሁኔታዎችን ያካትታሉ፡-531በሰው ልጅ የበሽታ መከላከያ ጉድለት ቫይረስ (ኤችአይቪ), በግብረ ሥጋ ግንኙነት የሚተላለፉ ኢንፌክሽኖች (STIs) እና የመራቢያ ትራክት ኢንፌክሽኖች (አርቲአይኤስ) እና አሉታዊ ውጤቶቻቸው (እንደ ካንሰር እና መሃንነት ያሉ);532ያልተፈለገ እርግዝና እና ፅንስ ማስወረድ533የወሲብ ችግር534ወሲባዊ ጥቃት እና535ጎጂ ልማዶች (እንደ የሴት ልጅ ግርዛት)።536ትርጓሜዎች፦ የዓለም ጤና ድርጅት ቢያንስ ከ1974 ጀምሮ በወሲባዊ ጤንነት መስክ ሲሠራ የቆየ ሲሆን በወቅቱ በባለሙያዎች ኰሚቴ ውይይት ተካሂዶ"" የሰው ልጅ ወሲባዊነት ትምህርትና ህክምና"" የሚል ቴክኒካዊ ሪፖርት ታትሞ ነበር( የዓለም ጤና ድርጅት, 1975)።537ከ2000 ጀምሮ የፓን አሜሪካን ጤና ድርጅት( PAHO) እና የዓለም ጤና ድርጅት የቃላት አጠቃቀምን ለመገምገም እና የፕሮግራም አማራጮችን ለመለየት በርካታ የባለሙያ ምክክር አካሂደዋል።538የእነዚህ ስብሰባዎች ማጠናቀቂያ በ 2002 የቴክኒክ ምክክር ነበር፣ ከዚህ በታች ከጾታዊ ጤና ጋር የተዛመዱ ቍልፍ ቃላት የሥራ ትርጓሜዎች ተዘጋጅተዋል።539ጾታ: ጾታ ማለት የሰው ልጆችን እንደ ሴት ወይም እንደ ወንድ የሚገልጹትን ባዮሎጂያዊ ባህሪያት የሚያመለክት ነው።540እነዚህ የባዮሎጂያዊ ባህሪዎች ስብስቦች እርስ በእርስ የማይነጣጠሉ ቢሆኑም ሁለቱንም የሚይዙ ግለሰቦች ስላሉ ሰዎችን እንደ ወንድ እና ሴት የመለየት አዝማሚያ አላቸው።541በአጠቃላይ በብዙ ቋንቋዎች ወሲብ የሚለው ቃል ብዙ ጊዜ ጥቅም ላይ የሚውለው ""ወሲባዊ እንቅስቃሴ"" ማለት ነው፤ ነገር ግን ለቴክኒካዊ ዓላማዎች በጾታዊ ግንኙነት እና በጾታዊ ጤና ውይይቶች ውስጥ ከላይ ያለው ትርጉም ይመረጣል።542የወሲብ ጤንነት543አሁን ባለው የስራ ፍቺ መሰረት፣ የወሲብ ጤና፡- “...ከፆታዊ ግንኙነት ጋር በተያያዘ የአካላዊ፣ ስሜታዊ፣ አእምሯዊ እና ማህበራዊ ደህንነት ሁኔታ; የበሽታ, የአካል ጉዳት ወይም የአካል ጉዳት አለመኖር ብቻ አይደለም.544አሁን ባለው የሥራ ትርጓሜ መሠረት የፆታ ጤንነት፡-... ከፆታ ግንኙነት ጋር በተያያዘ የአካል፣ የስሜት፣ የአዕምሮ እና ማህበራዊ ደኅንነት ሁኔታ ነው፤ በሽታ፣ የሥራ መዛባት ወይም የአካል ጕዳት አለመኖር ብቻ አይደለም።545የጾታዊ ጤንነትን ለመጠበቅ እና ለመጠበቅ የሁሉም ሰዎች ጾታዊ መብቶች መከበር፣መጠበቅ እና መሟላት አለባቸው። (የአለም ጤና ድርጅት 2006ኤ)546ወሲባዊነት፡- የግብረ-ሥጋ ግንኙነትን ሰፋ ያለ ግምት ውስጥ ካላስገባ የጾታዊ ጤና ሊገለጽ፣ ሊረዳ ወይም ሊሰራ አይችልም፣ ይህም ከጾታዊ ጤና ጋር የተያያዙ ጠቃሚ ባህሪያትን እና ውጤቶችን ያመለክታል።547የፆታ ግንኙነት የስራ ፍቺው፡- “...በህይወት ዘመን ሰው የመሆን ማዕከላዊ ገጽታ ወሲብን፣ የፆታ ማንነትን እና ሚናዎችን፣ የፆታ ዝንባሌን፣ ወሲባዊ ስሜትን፣ ደስታን፣ መቀራረብን እና መራባትን ያጠቃልላል።548ወሲባዊነት በሃሳቦች፣በምናባዊ ምኞቶች፣በምኞቶች፣በአመለካከት፣በእሴቶች፣በባህሪዎች፣በተግባር፣በሚናዎች እና በግንኙነቶች ውስጥ ይገለጻል።549ወሲባዊነት እነዚህን ሁሉ ልኬቶች ሊያካትት ቢችልም፣ ሁሉም ሁልጊዜ የሚለማመዱ ወይም የሚገለፁ አይደሉም።550ወሲባዊነት በባዮሎጂካል፣ ስነ-ልቦናዊ፣ ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊ፣ ባህላዊ፣ ህጋዊ፣ ታሪካዊ፣ ሃይማኖታዊ እና መንፈሳዊ ሁኔታዎች መስተጋብር ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል። (የአለም ጤና ድርጅት፣ 2006 ሀ)551የፆታ መብቶች፦ የተወሰኑ የሰብዓዊ መብቶች ሳይከበሩና ሳይጠበቁ የፆታ ጤናን ማረጋገጥና መጠበቅ አይቻልም የሚል መግባባት እያደገ መጥቷል።552ከዚህ በታች የተሰጠው የጾታ መብቶች የስራ ትርጉም ከጾታዊ ጤና ጋር በተገናኘ በሰብአዊ መብቶች ላይ ለሚደረገው ቀጣይ ውይይት አስተዋፅዖ ነው።553አሁን ያሉ የሰብዓዊ መብቶች በወሲባዊነት እና በወሲባዊ ጤንነት ላይ ተፈጻሚነት ማግኘታቸው የወሲብ መብቶች ናቸው።554የፆታ መብቶች የሌሎችን መብቶች በሚገባ በማክበር እና አድልዎ እንዳይፈጸም በሚደረግ ጥበቃ ማዕቀፍ ውስጥ የሁሉም ሰዎች የፆታ ስሜታቸውን የመፈጸምና የመግለጽ እንዲሁም የፆታ ጤንነት የመደሰት መብቶችን ይከላከላሉ። ""555(የአለም ጤና ድርጅት፣ 2006 ሀ፣ ዘምኗል 2010)“የጾታዊ ጤና መሟላት ሰብአዊ መብቶች ከተከበሩት፣ ከተጠበቁ እና ከተሟሉ ጋር የተያያዘ ነው።556ጾታዊ መብቶች በአለም አቀፍ እና ክልላዊ የሰብአዊ መብቶች ሰነዶች እና ሌሎች የጋራ መግባቢያ ሰነዶች እና በብሄራዊ ህጎች ውስጥ እውቅና ያላቸውን አንዳንድ ሰብአዊ መብቶችን ያቀፈ ነው።557የወሲብ ጤናን ለማረጋገጥ ወሳኝ መብቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ:558የወሲብ ጤናን ለማረጋገጥ ወሳኝ መብቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ:559የወሲብ ጤናን ለማረጋገጥ ወሳኝ መብቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ:560የእኩልነት እና አድልዎ ያለመኖር መብቶች561ከማሰቃየት ወይም ከጭካኔ፣ ኢሰብአዊ ወይም አዋራጅ አያያዝ ወይም ቅጣት የነጻ የመሆን መብት562የግላዊነት መብት563ከፍተኛ ሊደረስበት የሚችል የጤና ደረጃ (የወሲብ ጤናን ጨምሮ) እና የማህበራዊ ዋስትና መብቶች564የመጋባት እና ቤተሰብ የመመስረት እና በባለትዳሮች ነፃ እና ሙሉ ፍቃድ ወደ ጋብቻ የመግባት እና ጋብቻ በሚፈርስበት ጊዜ እኩልነት የማግኘት መብት565የልጆችን ቁጥር እና ቦታ የመወሰን መብት566መረጃ የማግኘት መብቶች, እንዲሁም የትምህርት567የአመለካከት እና ሃሳብን የመግለፅ መብቶች እና568መሰረታዊ መብቶች ሲጣሱ ውጤታማ የሆነ መፍትሄ የማግኘት መብት።569የሰብዓዊ መብቶች ኃላፊነት የተሞላበት አጠቃቀም ሁሉም ሰው የሌሎችን መብት እንዲያከብር ይጠይቃል።570ጉዳዮች፡ የሰዎች መብቶች የሁሉም ሰዎች የወሲብ እና የመራባት ጤና ፍላጐቶች እና ምኞቶች ከግምት ውስጥ የሚገቡበት ዓለም አቀፍ የሕግ ማዕቀፍ ያቀርባሉ⁇ ( ግሩስኪን, 2005)571ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ሰነዶች በግለሰብ እና በመላው ማህበረሰቦች ህጋዊ ጥያቄዎችን ለመደገፍ እና ለማራመድ ጥቅም ላይ እየዋሉ ሲሆን ይህም ብሔራዊ መንግስታት የወሲብ እና የስነ ተዋልዶ ጤና መብቶቻቸው እንዲከበሩ፣ እንዲጠበቁ እና እንዲሟሉላቸው ዋስትና እንዲሰጡ ነው (ኩክ እና ሌሎች፣ 2003) .572እዚህ ላይ የቀረቡት የስራ ትርጓሜዎች እና የፕሮግራም አወጣጥ ማዕቀፎች በአለም አቀፍ ደረጃ በታወቁ የሰብአዊ መብቶች ላይ የተመሰረቱ እና በወሲባዊ ጤና ላይ የፕሮግራም አወጣጥ መብትን መሰረት ያደረገ አቀራረብን ያቀርባሉ።573የወሲብ ጤና ቁልፍ ጽንሰ-ሀሳቦች ከዚህ በታች ተዘርዝረዋል።574የወሲብ ጤና ቁልፍ ጽንሰ-ሀሳቦች575በአጠቃላይ እና በአዎንታዊ መልኩ ሲታይ፡-576የወሲብ ጤንነት ስለ ደኅንነት እንጂ ስለ በሽታ አለመኖር ብቻ አይደለም።577የወሲብ ጤና መከባበርን፣ ደህንነትን እና ከአድልዎ እና ከጥቃት ነጻ ማድረግን ያካትታል።578የወሲባዊ ጤንነት የሚወሰነው በተወሰኑ ሰብአዊ መብቶች መሟላት ላይ ነው።579የወሲባዊ ጤንነት በግለሰቡ የህይወት ዘመን ሁሉ በመራቢያ ዓመታት ውስጥ ላሉት ብቻ ሳይሆን ለወጣቶች እና ለአረጋውያንም ጭምር ነው።580የወሲባዊ ጤንነት በተለያዩ የግብረ-ሥጋ ግንኙነት እና የጾታ አገላለጽ ዓይነቶች ይገለጻል።581የወሲብ ጤንነት በፆታ ደንቦች፣ ሚናዎች፣ ተስፋዎች እና የኃይል ተለዋዋጮች ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳድራል።582የወሲባዊ ጤንነትን በልዩ ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ እና ፖለቲካዊ ሁኔታዎች ውስጥ መረዳት ያስፈልጋል።","Sexual health583Overview: Sexual health is fundamental to the overall health and well-being of individuals, couples and families, and to the social and economic development of communities and countries.584Sexual health, when viewed affirmatively, requires a positive and respectful approach to sexuality and sexual relationships, as well as the possibility of having pleasurable and safe sexual experiences, free of coercion, discrimination and violence.585The ability of men and women to achieve sexual health and well-being depends on their:586access to comprehensive, good-quality information about sex and sexuality;587knowledge about the risks they may face and their vulnerability to adverse consequences of unprotected sexual activity;588ability to access sexual health care;589living in an environment that affirms and promotes sexual health.590Sexual health-related issues are wide-ranging, and encompass sexual orientation and gender identity, sexual expression, relationships, and pleasure.591They also include negative consequences or conditions such as:592infections with human immunodeficiency virus (HIV), sexually transmitted infections (STIs) and reproductive tract infections (RTIs) and their adverse outcomes (such as cancer and infertility);593unintended pregnancy and abortion;594sexual dysfunction;595sexual violence; and596harmful practices (such as female genital mutilation, FGM).597Definitions: WHO has been working in the area of sexual health since at least 1974, when the deliberations of an expert committee resulted in the publication of a technical report entitled “Education and treatment in human sexuality” (WHO, 1975).598Starting in 2000, the Pan American Health Organization (PAHO) and WHO convened a number of expert consultations to review terminology and identify programme options.599The culmination of these meetings was a Technical Consultation in 2002, where the working definitions of the key sexual health-related terms below were developed.600Sex: Sex refers to the biological characteristics that define humans as female or male.601While these sets of biological characteristics are not mutually exclusive, as there are individuals who possess both, they tend to differentiate humans as males and females.602In general use in many languages, the term sex is often used to mean “sexual activity”, but for technical purposes in the context of sexuality and sexual health discussions, the above definition is preferred.603Sexual health604According to the current working definition, sexual health is:“…a state of physical, emotional, mental and social well-being in relation to sexuality; it is not merely the absence of disease, dysfunction or infirmity.605Sexual health requires a positive and respectful approach to sexuality and sexual relationships, as well as the possibility of having pleasurable and safe sexual experiences, free of coercion, discrimination and violence.606For sexual health to be attained and maintained, the sexual rights of all persons must be respected, protected and fulfilled.” (WHO, 2006a)607Sexuality: Sexual health cannot be defined, understood or made operational without a broad consideration of sexuality, which underlies important behaviours and outcomes related to sexual health.608The working definition of sexuality is:“…a central aspect of being human throughout life encompasses sex, gender identities and roles, sexual orientation, eroticism, pleasure, intimacy and reproduction.609Sexuality is experienced and expressed in thoughts, fantasies, desires, beliefs, attitudes, values, behaviours, practices, roles and relationships.610While sexuality can include all of these dimensions, not all of them are always experienced or expressed.611Sexuality is influenced by the interaction of biological, psychological, social, economic, political, cultural, legal, historical, religious and spiritual factors.” (WHO, 2006a)612Sexual rights: There is a growing consensus that sexual health cannot be achieved and maintained without respect for, and protection of, certain human rights.613The working definition of sexual rights given below is a contribution to the continuing dialogue on human rights related to sexual health.614The application of existing human rights to sexuality and sexual health constitute sexual rights.615Sexual rights protect all people's rights to fulfil and express their sexuality and enjoy sexual health, with due regard for the rights of others and within a framework of protection against discrimination.""616(WHO, 2006a, updated 2010)“The fulfilment of sexual health is tied to the extent to which human rights are respected, protected and fulfilled.617Sexual rights embrace certain human rights that are already recognized in international and regional human rights documents and other consensus documents and in national laws.618Rights critical to the realization of sexual health include:619Rights critical to the realization of sexual health include:620Rights critical to the realization of sexual health include:621the rights to equality and non-discrimination622the right to be free from torture or to cruel, inhumane or degrading treatment or punishment623the right to privacy624the rights to the highest attainable standard of health (including sexual health) and social security625the right to marry and to found a family and enter into marriage with the free and full consent of the intending spouses, and to equality in and at the dissolution of marriage626the right to decide the number and spacing of one's children627the rights to information, as well as education628the rights to freedom of opinion and expression, and629the right to an effective remedy for violations of fundamental rights.630The responsible exercise of human rights requires that all persons respect the rights of others.631Issues: “Human rights provide an international legal framework within which the sexual and reproductive health needs and aspirations of all people can be considered.” (GRUSKIN, 2005)632In recent years, international human rights instruments have been increasingly used to support and advance legal claims by individuals and whole communities so that national governments will guarantee the respect, protection and fulfilment of their sexual and reproductive health rights (Cook et al., 2003).633The working definitions and framework for programming presented here are grounded in internationally recognized human rights and offer a rights-based approach to programming in sexual health.634The key conceptual elements of sexual health are listed below.635Key conceptual elements of sexual health636When viewed holistically and positively:637Sexual health is about well-being, not merely the absence of disease.638Sexual health involves respect, safety and freedom from discrimination and violence.639Sexual health depends on the fulfilment of certain human rights.640Sexual health is relevant throughout the individual’s lifespan, not only to those in the reproductive years, but also to both the young and the elderly.641Sexual health is expressed through diverse sexualities and forms of sexual expression.642Sexual health is critically influenced by gender norms, roles, expectations and power dynamics.643Sexual health needs to be understood within specific social, economic and political contexts.","Lafiyar jima'i.644Lafiyar jima'i ginshiƙi ne da dukkan ɗaukacin lafiyar jiki da kwanciyar hankalin kowane mutum, ma'aurata da Iyalai.ga zamantakewa da ma cigaban tattalin arziki ga garuruwa da ƙasashe.645Idan aka yi duba na tsanaki ga lafiyar jima'i, yana buƙatar kyakkyawan fahimta da girmamawa na jima'i da kuma dangantar da ta shafe ta, hakan da kyakkyawan manufa wajen samun jin daɗi da nutsuwa, da kuma samun jima'i cikin natsuwa, ba tare da tursasawa ba, tsangwama ko kuma tashin-tashina.646Abinda kan iya sanyawa maza da mata su samu lafiyan jima'i da kuma nutsuwa ya danganta da:647yanayin fahimtar su, ƙwaƙƙwara da kuma kyakkyawan sanarwa game da jima'i da abinda da ya ƙunsa,;648ilimi akan haɗarurrukan da za su iya fuskanta da kuma yanayin tasirin raunin su sakamakon yin jima'i ba tare da kariya ba.;649yanayin isar su ga tsarin lafiyan jima'i a asibitoci.;650Zama cikin guraren da suke karfafa kuma su ka cigaba da yaɗa ilimin lafiyan jima'i.651Abubuwan da suka shafi lafiyar jima'i su na da faɗi, kuma yana kewaye da yanda ake yin jima'in da kuma fahimtar jinsi, nuna jin daɗi ko rashin jin daɗi, dangantaka/mu'amala, da kuma gamsuwa.652Kuma sun haɗa da sakamako maras kyau ko kuma wasu yanayi kamar su:653kamuwa da cuta mai karya garkuwar jiki (HIV), cututtukan da su ke yaɗuwa ta hanyar jima'i (STIs), da kuma cututtukan da su ke kama mahaifa(RTIs). da ma waɗanda su ka ɗara waɗannan(kamar su cutar daji/sankara da kuma rashin haihuwa):;654samun cikin da ba'a shirya masa ba da kuma zubar da ciki;655rashin gamsuwa yayin jima'i;656cin zarafin jima'i; da kuma657ayyukan cutarwa (kamar su kaciyan mata FGM).658Ma'anoni: Kungiyar lafiya ta duniya ta jima tana aiki akan lafiyar jima'i tun kusan 1974, a lokacin da fafatawan masana ya bada sakamakon wallafa wani rahoto mai taken"" Ilimi da magani a tsarin jima'in ɗan Adam""(WHO, 1975).659a farkon 2000, kungiyar Pan American Health Organization (PAHO) da WHO sun samar da wasu hamshaƙan masana don bada shawara wajen duba wasu kalmomi da kuma fahimtar zaɓin tsarin.660A ƙarshen wannan ganawa shi ne ya samar da ganawar fasaha a 2002, a yayin da aka yi aiki kan samar da wasu ma'anonin kalmomi da su ka danganci lafiyar jima'i da su ke ƙasa.661Tsarin halitta: tsarin halitta na nufin abubuwan da su ke nuni ga mutum a matsayin mace ko namiji.662A yayin da wasu tsarin halittar ba'a iya keɓance su, don akwai waɗanda su ke da duka tsarin halittun biyu, su kan banbance mutune a matsayin mace ko namiji.663A yarukan da aka fi amfani da shi, kalmar tsarin halitta na nufin ""ayyukan da su ka danganci jima'i "" amma ga manufa ta fasaha da ya ƙunshi tsarin jinsi da jima'i da kuma tattaunawa game da lafiyan jima'i, an fi amfani da ma'anar da ke sama.664Lafiyan jima'i665A yanda ma'anar lafiyan jima'i ya ke a fannin aiki,shi ne wani yanayi ne da ya shafi zahiri, motsin rai,lafiyar hankali da ma na mu'amala ta fannin jinsi , ba wai kawai rashin cututtuka ba ne , ko rashin kuzari ko rashin tabbaci.666Lafiyan jima'i na buƙatar kyakkyawan fahimta da girmamawa ta musamman ga jima'i da kuma mu'amalar jima'i. da kuma samun jin daɗi da lafiyayyen mu'amalar jima'i, ba tare da matsala ba , tsangwama ko kuma jin ciwo ba.667Cimma lafiyan jima'i zai samu ne idan an kiyaye hakkokin jima'i, aka girmama shi, sannan aka fansar da shi ga kowane mutum. "" (WHO,2006)668Jima'i: Ba za'a iya bada ma'anar lafiyan jima'i ba, ko fahimtar sa ba tare da faɗaɗa duba ga jinsi ba, wanda ya ƙunshi muhimman ɗabi'u da kuma sakamakon da ya shafi lafiyan jima'i.669Ma'anar jima'i a fagen masana shi ne"" abu ne da ya keɓanci ɗan Adam tsawon rayuwar sa da ta ke kewaye da jima'i, fahimtar jinsi da kuma rawar da ya ke takawa, mu'amalartar jima'i, jin sha'awa , jin daɗi, kusanci da kuma hayayyafa.670Ana samun kwarewa da kuma bayyana jima'i a cikin tunani, ƙawatawa, sha'awa , aminta, ɗabi'u, ƙimantawa, halayya, hidindimu, rawar gani da kuma mu'amala.671a yayin da jima'i kan iya ɗauka duk waɗannan sigogin, na kowane daga ciki bane ake samun ƙwarewa ko kuma a bayyana shi ba.672Jima'i na tasirantuwa ne da ta dalilin waɗannan abubuwa da su ka haɗa da cuɗanya ta halitta, ɗabi'u, mu'amala , tattali, siyasa, al'adun gargajiya, Shari'a, tarihi, addini da kuma ruhi"" (WHO,2006)673Hakkokin Jima'i: Akwai yarjejeniyar da ke yaɗuwa na cewa ba za'a cimma matsaya a lafiyan jima'i ba ko killace shi ba ba tare da girmamawa, samun tsaro da kariya na wasu hakkokin ɗan Adam.674Ma'anar hakkokin Jima'i a fagen masana da aka bayyana shi ƙasa gudunmuwa ne ga cigaba da tattaunawa game da Hakkokin ɗan Adam da ya danganci lafiyan jima'i.675Sanya wanzajjen hakkokin ɗan adam ga jima'i da lafiyan jima'i shi ya bada hakkokin Jima'i.676Hakkokin Jima'i na bada kariya ga hakkokin mutane don su bayyana kuma su cimma mu'amalarsu su kuma ji daɗin lafiyan jima'in su, tare da duba i zuwa hakkokin wasu da kuma cikin tsarin kariya game da ƙyamata.""677Ƙungiyar Lafiya ta Duniya (WHO, 2006, ta sabunta a 2010)"" cewa cikar lafiyan jima'i ya ta'allaƙa ne ga yanda aka girmama hakkokin ɗan adam da bashi kariya da kuma yadda ake cika shi.678Hakkokin Jima'i ya rungume wasu daga cikin hakkokin ɗan Adam da aka riga aka san su a rubuce a kundin tsarin hakkokin ɗan na duniya da ma sassan duniya , da sauran kundin tsarin da aka yi yarjejeniya akai da sauran dokokin ƙasa.679Matsanancin hakkokin fahimtar lafiyan jima'i sun haɗa da:680Matsanancin hakkokin fahimtar lafiyan jima'i sun haɗa da:681Matsanancin hakkokin fahimtar lafiyan jima'i sun haɗa da:682Ƴancin daidaito da rashin tsangwama683Ƴancin kasancewa ba tare da muzgunawa ba ko wahala, rashin tausayi ko ƙin ƙarɓar magani ko hukunci684Ƴancin sirri685Ƴancin samun ƙololiwar kulawa a fannin lafiya( wanda ya haɗa da lafiyan jima'i) da kuma tsaro ta fannin mu'amala.686Ƴancin yin aure da samun iyali, da ma shiga cikin aure da cikakkiyar yardan da babu takura ko tursasawa ga masu niyyan auren, da kuma cikekken daidaito a ciki ko yayin raba auren.687Ƴancin yanke shawara wajen ƙayyadewa da kuma tazara ga yaran.688Ƴancin samun sadarwa, da ma kuma karatu.689Ƴancin samun zaɓi da bayyana abu, da kuma690Ƴancin samun ingantaccen magance taka ginshiƙan hakkin ɗan adam.691Alhakin hidimar hakkokin ɗan adam na buƙatar duk wani mutum ya girmama hakkin sauran.692Matsaloli: "" Hakkokin ɗan adam ta samar da kundin tsarin dokokin aiki na ƙasa da ƙasa wanda a ciki jya ke bukatar lafiyan jima'i da na haihuwa , za kuma a yi duba i zuwa burukan mutane.."" (GRUSKAN, 2005)693A ƴan shekarun nan, ana cigaba da amfani da kayan aikin hakkokin ɗan adam na ƙasa da ƙasa don bada gudunmuwa da kum cigaba da ɗaiɗaikun mutane ke riyawa da ma sauran gurare don gwamnatin ƙasa ta bada tabbacin na girmamawa, kariya da kuma cimma manufa ga hakkokin da su ka shafi lafiyar iyali da na haihuwa (Cook, et al, 2003).694Ma'anoni da kuma tsarin aikace-aikacen da aka gabatar an ɗora su ne bisa tsarin hakkokin kare ɗan adam na ƙasa da ƙasa wanda aka sanya shi cikin kundi, sannan kuma ya bada damar fuskantar hakkokin da su ka zama wajibi ga tsara lafiyan jima'i.695An kawo muhimman ra'ayoyin lafiyan jima'i kamar haka:.696muhimman ra'ayoyin lafiyan jima'i697A yayin da aka mishi duba na tsanaki da kuma kyakkyawan fahimta:698Lafiyan jima'i ya kasance ne akan lafiyan jiki ba wai kawai rashin samuwar cuta ba.699Lafiyan jima'i ya shafi girmamawa, tsaro, da kuma samun ƴanci daga tsangwama da cin zarafi.700Lafiyan jima'i ya ta'allaƙa ne bisa cikar wasu daga cikin hakkokin ɗan adam.701Lafiyan jima'i dace da dukkan rayuwar kowa, ba wai kawai ga waɗanda su ke cikin shekarun hayayyafa ba, ga masu ƙuruciya da ma manya gabaɗaya.702Ana nuna lafiyan jima'i ta hanyoyi mabanbanta da ta shafi jima'i da kuma nau'ikan nuna jima'i.703Lafiyan jima'i na tasirantuwa ne ta tsantar al'adun jinsi, matsayi, tsammani da canje-canjen iko.704Ana buƙatar fahimtar lafiyan jima'i a cikin yanayin tsarin zamantakewa, tattali da kuma a siyasance.","Afya ya ngono705Muhtasari: Afya ya ngono ni msingi kwa afya na ustawi wa jumla wa watu binafsi, wanandoa na familia, na kwa maendeleo ya kijamii na kiuchumi ya jumuiya na nchi.706Afya ya ngono, inapotazamwa kwa uthibitisho, inahitaji mtazamo chanya na wa heshima kwa ujinsia na mahusiano ya ngono, pamoja na uwezekano wa kuwa na uzoefu wa kijinsia wa kufurahisha na salama, bila kulazimishwa, ubaguzi na unyanyasaji.707Uwezo wa wanaume na wanawake kufikia afya ya ngono na ustawi hutegemea:708upatikanaji wa taarifa za kina, za ubora mzuri kuhusu ngono na ujinsia;709maarifa juu ya hatari wanazoweza kukabiliana nazo na kuathirika kwao kwa matokeo mabaya ya shughuli za ngono zisizo salama;710uwezo wa kupata huduma ya afya ya ngono;711kuishi katika mazingira ambayo yanathibitisha na kukuza afya ya ngono.712Masuala yanayohusiana na afya ya ngono ni mapana, na yanajumuisha mwelekeo wa kijinsia na utambulisho wa kijinsia, kujieleza kingono, mahusiano na furaha.713Pia ni pamoja na matokeo mabaya au masharti kama vile:714maambukizo ya virusi vya ukimwi (VVU), magonjwa ya zinaa (STIs) na magonjwa ya njia ya uzazi (RTIs) na matokeo yake mabaya (kama vile saratani na utasa);715mimba zisizotarajiwa na utoaji mimba;716dysfunction ya ngono;717ukatili wa kijinsia; na718vitendo vyenye madhara (kama vile ukeketaji, FGM).719Ufafanuzi: WHO imekuwa ikifanya kazi katika eneo la afya ya ngono tangu angalau 1974, wakati mijadala ya kamati ya wataalamu ilisababisha kuchapishwa kwa ripoti ya kiufundi yenye kichwa ""Elimu na matibabu katika ujinsia wa binadamu"" (WHO, 1975).720Kuanzia mwaka wa 2000, Shirika la Afya la Pan American (PAHO) na WHO waliitisha idadi ya mashauriano ya wataalam ili kukagua istilahi na kutambua chaguzi za programu.721Kilele cha mikutano hii kilikuwa Mashauriano ya Kiufundi mwaka 2002, ambapo ufafanuzi wa kazi wa masharti muhimu yanayohusiana na afya ya ngono hapa chini yalitayarishwa.722Jinsia: jinsia inarejelea sifa za kibayolojia ambazo hufafanua binadamu kama mwanamke au mwanamume.723Ingawa seti hizi za sifa za kibayolojia hazitengani, kwani kuna watu binafsi ambao wana zote mbili, huwa na tabia ya kuwatofautisha wanadamu kama wanaume na wanawake.724Katika matumizi ya jumla katika lugha nyingi, neno ngono au jinsia mara nyingi hutumika kumaanisha ""shughuli za ngono"", lakini kwa madhumuni ya kiufundi katika muktadha wa mijadala ya ujinsia na afya ya ngono, ufafanuzi ulio hapo juu unapendekezwa.725Afya ya ngono726Kulingana na ufafanuzi wa sasa wa kufanya kazi, afya ya ngono ni: “…hali ya ustawi wa kimwili, kihisia, kiakili na kijamii kuhusiana na kujamiiana; sio tu kukosekana kwa ugonjwa, kutofanya kazi au udhaifu.727Afya ya ngono inahitaji mtazamo chanya na wa heshima kwa ujinsia na uhusiano wa kimapenzi, pamoja na uwezekano wa kuwa na uzoefu wa kijinsia wa kufurahisha na salama, usio na shuruti, ubaguzi na unyanyasaji.728Ili afya ya ngono ipatikane na kudumishwa, haki za ngono za watu wote lazima ziheshimiwe, zilindwe na kutimizwa.” (WHO, 2006a)729Ujinsia: Afya ya ngono haiwezi kufafanuliwa, kueleweka au kufanywa kufanya kazi bila kuzingatia kwa mapana ujinsia, ambayo ni msingi wa tabia na matokeo muhimu yanayohusiana na afya ya ngono.730Ufafanuzi wa kazi wa ujinsia ni: “… kipengele kikuu cha kuwa binadamu katika maisha yote kinajumuisha ngono, utambulisho wa kijinsia na majukumu, mwelekeo wa kijinsia, hisia za kimapenzi, furaha, ukaribu na uzazi.731Ujinsia ni uzoefu na kuonyeshwa katika mawazo, fantasia, tamaa, imani, mitazamo, maadili, tabia, mazoea, majukumu na mahusiano.732Ingawa kujamiiana kunaweza kujumuisha vipimo hivi vyote, sio vyote vina uzoefu au kuonyeshwa kila wakati.733Ujinsia huathiriwa na mwingiliano wa mambo ya kibayolojia, kisaikolojia, kijamii, kiuchumi, kisiasa, kitamaduni, kisheria, kihistoria, kidini na kiroho. (WHO, 2006a)734Haki za kujamiiana: Kuna maafikiano yanayokua kwamba afya ya ngono haiwezi kupatikana na kudumishwa bila kuheshimu, na kulindwa, baadhi ya haki za binadamu.735Ufafanuzi wa kufanya kazi wa haki za ngono uliotolewa hapa chini ni mchango katika mazungumzo yanayoendelea kuhusu haki za binadamu kuhusiana na afya ya ngono.736Utumiaji wa haki za binadamu zilizopo kwa ujinsia na afya ya ngono hujumuisha haki za ngono.737Haki za kujamiiana zinalinda haki za watu wote kutimiza na kueleza ujinsia wao na kufurahia afya ya ngono, kwa kuzingatia haki za wengine na ndani ya mfumo wa ulinzi dhidi ya ubaguzi.""738WHO, 2006a, updated 2010)“Utimilifu wa afya ya ngono unafungamana na kiwango ambacho haki za binadamu zinaheshimiwa, kulindwa na kutimizwa.739Haki za ngono zinajumuisha haki fulani za binadamu ambazo tayari zinatambuliwa katika hati za kimataifa na za kikanda za haki za binadamu na hati nyingine za makubaliano na katika sheria za kitaifa.740Haki muhimu kwa utambuzi wa afya ya ngono ni pamoja na:741Haki muhimu kwa utambuzi wa afya ya ngono ni pamoja na:742Haki muhimu kwa utambuzi wa afya ya ngono ni pamoja na:743haki za usawa na kutobaguliwa744haki ya kuwa huru kutokana na mateso au kutendewa kikatili, kinyama au kudhalilisha au kuadhibiwa745haki ya faragha746haki za kufikia kiwango cha juu zaidi cha afya (ikiwa ni pamoja na afya ya ngono) na usalama wa kijamii747haki ya kuoa na kuanzisha familia na kuingia kwenye ndoa kwa ridhaa ya bure na kamili ya wanaokusudia kuoana, na usawa ndani na katika kuvunjika kwa ndoa.748haki ya kuamua idadi na nafasi ya watoto749haki ya kupata taarifa, pamoja na elimu750haki ya uhuru wa maoni na kujieleza, na751haki ya kupata suluhisho la ufanisi kwa ukiukwaji wa haki za kimsingi.752Utekelezaji wa uwajibikaji wa haki za binadamu unahitaji kwamba watu wote waheshimu haki za wengine.753Masuala: ""Haki za binadamu hutoa mfumo wa kisheria wa kimataifa ambamo mahitaji na matarajio ya afya ya ngono na uzazi ya watu wote yanaweza kuzingatiwa."" (GRUSKIN, 2005)754Katika miaka ya hivi majuzi, sheria za kimataifa za haki za binadamu zimekuwa zikitumika zaidi kuunga mkono na kuendeleza madai ya kisheria ya watu binafsi na jumuiya nzima ili serikali za kitaifa zihakikishe heshima, ulinzi na utimilifu wa haki zao za afya ya ngono na uzazi (Cook et al., 2003).755Ufafanuzi wa kazi na mfumo wa utayarishaji uliowasilishwa hapa umejikita katika haki za binadamu zinazotambulika kimataifa na hutoa mkabala unaozingatia haki za upangaji programu katika afya ya ngono.756Vipengele muhimu vya dhana ya afya ya ngono vimeorodheshwa hapa chini.757Vipengele muhimu vya dhana ya afya ya ngono758Ikitazamwa kwa ujumla na chanya:759Afya ya ngono inahusu ustawi, sio tu kutokuwepo kwa ugonjwa.760Afya ya ngono inahusisha heshima, usalama na uhuru dhidi ya ubaguzi na unyanyasaji.761Afya ya ngono inategemea utimilifu wa haki fulani za binadamu.762Afya ya ngono ni muhimu katika maisha yote ya mtu binafsi, sio tu kwa wale walio katika miaka ya uzazi, lakini pia kwa vijana na wazee.763Afya ya ngono inaonyeshwa kupitia jinsia tofauti na aina za kujieleza kwa ngono.764Afya ya ngono inathiriwa sana na kanuni za kijinsia, majukumu, matarajio na mienendo ya nguvu.765Afya ya ngono inahitaji kueleweka ndani ya miktadha mahususi ya kijamii, kiuchumi na kisiasa.","Ìlera ìbálòpọ̀766Ìsọnísókí: Ìlera ìbálòpọ̀ ṣe pàtàkì fún gbogbo ìlera àti àlàáfíà gbogbogbò fún àwọn ènìyàn, tọkọtaya àti ẹbí, àti fún ìdàgbàsókè àwùjọ àti ọrọ̀ ajé ní àwọn àwùjọ àti orílẹ̀ èdè.767Ìlera ìbálòpọ̀, nígbà tí a bá wò ó ní àwòdájú, ó pè fún ìlànà dídára tí ó lọ́wọ̀ fún ìbáṣepọ̀ ìbálòpọ̀ àti takọtabo, àti ìṣeéṣe níní ìrírí ìbálòpọ̀ tí ó dùn tí ó sì láàbò, tí kò ní ipá, ẹ̀yàmẹ̀yà àti ìwà ipá.768Agbára tọkùnrin tobìnrin láti ṣe àṣeyọrí ìlera ìbálòpọ̀ àti àlàáfíà da lórí:769àǹfààní sí alayst gbígbòòrò, dídára nípa ìbálòpọ̀ àti ìjákọ̀jábo;770ìmọ̀ nípa àwọn ewu tí wọ́n lè kojú àti ìsíjúsí àwọn ìṣòro ńlá iṣẹ́ ìbálòpọ̀ aláìláàbò;771agbára láti ní àǹfààní sí ìtọ́jú ìlera ìbálòpọ̀;772gbígbé ní àyíká tí ń jẹ́rìí tí ó sì ń polongo ìlera ìbálòpọ̀.773Àwọn ọ̀ràn ìlera ajẹmọ́-ìbálòpọ̀ pọ̀ ní onírúurú, bẹ́ẹ̀ sì ni ó ní ìdanilẹ́kọ̀ọ́ ìbálòpọ̀ àti ìdánimọ̀ ìṣakọṣabo, àfihàn, ìbáṣepọ̀, àti ìgbádùn ìbálòpọ̀.774Wọ́n tún ní àwọn àbájáde òdì tàbí ipò gẹ́gẹ́ bí:775àwọn àìsàn pẹ̀lú kòkòrò apasọ́jà ara (KASA), àwọn àrùn ìbálòpọ̀ (STIs) àti àwọn àrùn òpónà ìbísí (RTIs) àti àwọn àbájáde líle wọn (bí jẹjẹrẹ àti àìlèbímọ);776oyún àìròtì àti ìṣẹ́yún;777àìṣedéédé ìbálòpọ̀;778ìwà ipá; àti779àwọn àṣà tí ó léwu (gẹ́gẹ́ bí ìdábẹ́ fún obìnrin, IFO).780Àwọn oríkì: WHO ti ń ṣiṣẹ́ ní agbègbè ìlera ìbálòpọ̀ láti ó kéré jù 1974, nígbà tí àwọn ìjíròrò àjọ alámọ̀já kan yọrí sí àtẹ̀jáde ìròyìn ìmọ̀ tí wọ́n pè ní ""Education and treatment in Human sexuality"" (WHO, 1975).781Bẹ̀rẹ̀ ní 2000, Àjọ Ìsọ̀kan Ìlera America (PAHO) àti WHO ṣe àkójọpọ̀ àwọn onírúurú ìmọ̀ràn alámọ̀já láti ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn èdè ìperí àti ṣíṣe ìdámọ̀ àwọn àṣàyàn ètò.782Àbájáde àwọn ìpàdé wọ̀nyí ni Ìpàdé Ìmọ̀ràn 2002, níbi tí àwọn oríkì èdè ìperí ajẹmọ́ ìbálòpọ̀ tí wọ́n ń ṣàmúlò nísàlẹ̀ wọ̀nyí ti jẹ́ àgbékalẹ̀.783Ìṣakọṣabo: Ìṣakọṣabo ni àwọn àbùdá ẹ̀dá tí ó ń tọ́ka ènìyàn gẹ́gẹ́ bí abo tàbí akọ.784Nígbà tí ètò àwọn àbùdá ẹ̀dá wọ̀nyí lè wà nínú àgọ́ kan, nítorí pé àwọn ènìyàn tí wọ́n ní méjèèjì wà, wọ́n sáábà máa ń ṣe ìyàtọ̀ láàrin àwọn ẹ̀dá gẹ́gẹ́ bí ọkùnrin àti obìnrin.785Ní ìlò gbogbogbò nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn èdè, ọ̀rọ̀ ìperí ìṣakọṣabo ní wọ́n sáábà máa ń lò láti túmọ̀ sí ""iṣẹ́ ìbálòpọ̀"", ṣùgbọ́n fún iṣẹ́ ìmọ̀ nínú àwọn ìjíròrò ọ̀gangan ìṣẹ̀lẹ̀ ìjákọ̀jábo àti ìlera ìbálòpọ̀, oríkì òkè yìí dára jùlọ.786Ìlera ìbálòpọ̀787Gẹ́gẹ́ bí oríkì tí ó ń ṣiṣẹ́ báyìí, ìlera ìbálòpọ̀ ni:""...ipò ara, ìmọ̀lára, ipò ọkàn àti àlàáfíà ìbáraẹnilò ní ìbámu pẹ̀lú ìjákọ̀jábo; kì í ṣe àìsí àìsàn lásán, àìṣedéédé ìbálòpọ̀ àti àìlera.788Ìlera ìbálòpọ̀ pè fún ìlànà dídára tí ó sì sé ìbọ̀wọ̀ fún ìjákọ̀jábo àti àwọn ìbáṣepọ̀ ìbáraẹnilòpọ̀, àti ìṣeéṣe láti àwọn ìrírí ìgbádùn ìbálòpọ̀ aláàbò, tí kò ní ìfipámú, ẹ̀yàmẹ̀yà àti ìwà ipá.789Fún ìlera ìbálòpọ̀ láti jẹ ìṣeéṣe àti ìṣàkóso, àwọn ẹ̀tọ́ ìbálòpọ̀ fún gbogbo àwọn ènìyàn gbọ́dọ̀ jẹ́ ìbọ̀wọ̀fún, ìdáàbòbò àti àmúṣe."" (WHO, 2006a).790Ìjákọ̀jábo: Ìlera ìbálòpọ̀ kò ṣe é kì, lóye tàbí ṣàmúlò láìsí àgbéyẹ̀wò gbòòrò ìjákọ̀jábo, èyí tí ó tọ́ka àwọn ìwà àti àbájáde pàtàkì tí wọ́n ní í ṣe pẹ̀lú ìlera ìbálòpọ̀.791Oríkì ìjákọ̀jábo tí ó ń ṣiṣẹ́ ni:""...àárín abala jíjẹ ẹ̀dá ènìyàn títí ayé ní í ṣe pẹ̀lú ìṣakọṣabo, àwọn ìdánimọ̀ ìjákọ̀jábo àti ojúṣe, àlàyé ìbálòpọ̀, ìmáradìde, ìgbádùn, ìbáṣepọ̀ àti ìbísí.792Ìjákọ̀jábo máa ń wáyé bẹ́ẹ̀ sì ni ó máa ń jẹ́ ìṣàfihàn nínú àwọn èrò, ìrònú, ìfẹ́ ọkàn, ìgbàgbọ́, ìwà, iyì, ìṣeṣí, ìṣe, ojúṣe àti àjọṣepọ̀.793Nígbà tí ìjákọ̀jábo let ní gbogbo àwọn ìwọ̀n wọ̀nyí, kì í ṣe gbogbo wọn ni wọ́n ṣe é ní ìrírí tàbí ṣe àfihàn.794Ìjákọ̀jábo máa jẹ́ okùnfà ìbáṣepọ̀ àwọn ìdí ajẹmẹ́dàá, ìròrí, àwùjọ, ọrọ̀ ajé, òṣèlú, àṣà, òfin, ìtàn, ẹ̀sìn àti ajẹmẹ́mìí.795Ẹ̀tọ́ Ìbáṣepọ̀: Ìfẹnukò káàkiri ń wáyé pé ìlera ìbálòpọ̀ kò lè ṣe é mú ṣẹ àti ṣe àkóso láìsí ìbọ̀wọ̀ fún, ìdáàbòbò bo, àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn pàtàkì.796Oríkì tí ó ń ṣiṣẹ́ fún ẹ̀tọ́ ìbáṣepọ̀ tí ó wà nísàlẹ̀ yìí jẹ́ ìdásí ìtàkùrọ̀sọ lórí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìlera ìbálòpọ̀.797Àmúlò àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn sí ìbálòpọ̀ àti ìlera ní àwọn ẹ̀tọ́ ìbáṣepọ̀.798Ẹ̀tọ́ ìbáṣepọ̀ dáàbò bo gbogbo àwọn ẹ̀tọ́ ènìyàn láti ṣe àmúṣe àti àfihàn ìjákọ̀jábo wọn àti láti gbádùn ìlera ìbálòpọ̀, pẹ̀lú àkíyèsí tí ó yẹ fún ẹ̀tọ́ àwọn ẹlòmíràn tí ó sì jẹ́ nínú àgbékalẹ̀ ìhun ìdáàbòbò tako ẹ̀yàmẹ̀yà.""799(WHO, 2006a, tí wọ́n ṣe ìmúdójú-ìwọ̀n ní 2010) ""Ìmúṣẹ ìlera ìbálòpọ̀ so mọ́ bí àwọn ènìyàn ṣe ń bọ̀wọ̀ fún, dáàbò bo àti ṣe ìmúṣẹ ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn.800Ẹ̀tọ́ ìbáṣepọ̀ so mọ́ àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn tí wọ́n ti dá mọ̀ nínú àkọsílẹ̀ àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn lágbàáyé àti ní agbègbè àti àwọn ìwé àdéhùn mìíràn àti nínú àwọn òfin orílẹ̀ èdè.801Àwọn ẹ̀tọ́ pàtàkì sí ìmúṣẹ ìlera ìbálòpọ̀ ni:802Àwọn ẹ̀tọ́ pàtàkì sí ìmúṣẹ ìlera ìbálòpọ̀ ni:803Àwọn ẹ̀tọ́ pàtàkì sí ìmúṣẹ ìlera ìbálòpọ̀ ni:804Ẹ̀tọ́ sí ìdọ́gba àti àìsí ẹ̀yàmẹ̀yà805ẹ̀tọ́ láti ní òmìnira kúrò nínú ìdíyàjẹ tàbí ìwà ìkà, àìláàánú tàbí ìwà ìtẹ́ńbẹ́lú tàbí ìfìyàjẹni806ẹ̀tọ́ sí àṣírí807ẹ̀tọ́ sí òṣùwọ̀n ìlera tí ó ga jùlọ (tí ó fi mọ́ ìlera ìbálòpọ̀) àti ààbò àwùjọ.808ẹ̀tọ́ láti gbéyàwó àti láti ṣe àgbékalẹ̀ ẹbí àti láti wọnú ìgbéyàwó pẹ̀lú ìfọwọ́sí àwọn tọkọtaya ojú ọ̀nà ní ìrọwọ́rọsẹ̀ àti ní kíkún, àti fún ìdọ́gba nínú àti fún ìtúká ìgbéyàwó.809ẹ̀tọ́ pinnu iye àwọn ọmọ àti àlàfo láàárín àwọn ọmọ ẹni.810ẹ̀tọ́ sí ìròyìn, àti ẹ̀kọ́811ẹ̀tọ́ sí òmìnira ioinnut àti èrò, àti812ẹ̀tọ́ ojútùú pípé fún àwọn ìrúfin àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn pàtàkì.813Iṣẹ́ ojúṣe àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn pè fún gbogbo ènìyàn bọ̀wọ̀ fún àwọn ẹ̀tọ́ ẹlòmíràn.814Àwọn ọ̀ràn: ""Àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn pèsè ìhun àgbékalẹ̀ káríayé láàrin èyí tí àìní ìbálòpọ̀ àti ìlera ìbísí àti àwọn ìfẹ́ gbogbo àwọn ènìyàn lè jẹ́ àkásí."" (GRUSKIN, 2005).815Ní àwọn ọdún lọ́ọ́lọ́ọ́ yìí, àwọn irinṣẹ́ ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn káríayé ti ń gbèrú nínú lílò láti ṣe àtìlẹ́yìn àti láti mú ìlọsíwájú bá àṣẹ òfin láti ọwọ́ àwọn ènìyàn àti gbogbo àwùjọ kí àwọn ìjọba orílẹ̀ èdè lè fọwọ́sọ̀yà lórí ìbọ̀wọ̀fún, ààbò àti ìmúṣẹ ẹ̀tọ́ ìbálòpọ̀ àti ìlera ìbísí wọn (Cook et al., 2003).816Àwọn oríkì tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ àti ìhun àmúṣiṣẹ́ fún ìṣètò tí wọ́n ṣe àgbékalẹ̀ níhìn-ín fìdí kalẹ̀ lórí àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn tí wọ́n ṣe ìdámọ̀ káàkiri àgbáyé tí ó sì pèsè ìlànà adálórí-ẹ̀tọ́ láti ṣètò nínú ìlera ìbálòpọ̀.817Àwọn èròjà àgbékalẹ̀ pàtàkì ìlera ìbálòpọ̀ ni wọ́n wà nísàlẹ̀ yìí:.818Àwọn èròjà àgbékalẹ̀ pàtàkì ìlera ìbálòpọ̀819Nígbà tí a bá wò ó lódidi àti lọ́nà tí ó dára:820Ìlera ìbálòpọ̀ dá lórí àlàáfíà, kì í ṣe àìsí àìsàn nìkan.821Ìlera ìbálòpọ̀ ní í ṣe pẹ̀lú ìbọ̀wọ̀fún, ààbò àti òmìnira kúrò lára ẹ̀yàmẹ̀yà àti ìwà ipá.822Ìlera ìbálòpọ̀ dá lórí ìmúṣẹ àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn kan.823Ìlera ìbálòpọ̀ ṣe pàtàkì títí ìgbésí ayé ẹ̀dá, kì í ṣe fún àwọn tí wọ́n wà ní àwọn ọdún ìbísí wọn, ṣùgbọ́n fún àwọn ọ̀dọ́ àti àgbàlagbà.824Ìlera ìbálòpọ̀ ń jẹ́ ìṣàfihàn nípa ìjákọ̀jábo onírúurú àti àwọn ẹ̀yà ìṣàfihàn ìbálòpọ̀.825Àṣà ìṣakọṣabo, ojúṣe, ìrètí àti agbára máa ń nípa pàtàkì lórí ìlera ìbálòpọ̀.826Ìlera ìbálòpọ̀ ní láti di mímọ̀ láàrin ọ̀gangan ìṣẹ̀lẹ̀ àwùjọ, ọrọ̀ ajé àti òṣèlú.","Impilo yezocansi827Uhlolojikelele: Impilo yocansi iyisisekelo empilweni nasenhlalakahleni yabantu ngabanye, abashadikazi kanye nemindeni, nasekuthuthukisweni kwezenhlalo nezomnotho emiphakathini kanye namazwe.828Impilo yezocansi, uma ibhekwa njengokuqinisekisa, idinga indlela eyakhayo nehloniphekile kwezocansi kanye nobudlelwano bocansi, kanye nethuba lokuba nesipiliyoni socansi esijabulisayo nesiphephile, esingenalo ukucindezelwa, ukucwaswa kanye nodlame.829Amandla abesilisa nabesifazane okuzuza impilo nenhlalakahle yocansi kuncike ekutheni:830ukufinyelela olwazini oluphelele, lwekhwalithi enhle mayelana nocansi kanye nezocansi;831ulwazi ngobungozi abangase babhekane nabo kanye nokuba sengozini kwabo emiphumeleni emibi yocansi olungavikelekile;832ikhono lokuthola usizo lwezempilo lwezocansi;833ukuhlala endaweni eqinisekisa futhi ekhuthaza impilo yezocansi.834Izinkinga eziphathelene nempilo yocansi zibanzi, futhi zifaka phakathi ukukhetha ubulili kanye nobunikazi bobulili, ukuveza ucansi, ubudlelwano, kanye nenjabulo.835Zihlanganisa nemiphumela engemihle noma izimo ezifana nalezi:836ukutheleleka ngegciwane lesandulela ngculazi (HIV), izifo ezithathelwana ngocansi (STIs) kanye nezifo zemigudu yokuzala (RTIs) kanye nemiphumela yazo emibi (njengomdlavuza nokungazali);837ukukhulelwa nokukhipha isisu okungahlosiwe;838ukungasebenzi kahle kocansi;839udlame locansi; futhi840imikhuba eyingozi (njengokucwiywa kwezitho zangasese zabesifazane, iFGM).841Izincazelo: IWHO ibisebenza endaweni yezempilo yezocansi kusukela okungenani ku-1974, lapho izingxoxo zekomiti lochwepheshe zaphumela ekushicilelweni kombiko wezobuchwepheshe onesihloko esithi ""Imfundo nokwelashwa ngobulili bomuntu"" (WHO, 1975).842Kusukela ngo-2000, iPan American Health Organization (PAHO) kanye neWHO bahlanganisa izingxoxo eziningi zochwepheshe ukuze kubuyekezwe amagama kanye nokuhlonza izinketho zezinhlelo.843Isiphetho sale mihlangano kwaba Ukubonisana Kwezobuchwepheshe ngo-2002, lapho kwathuthukiswa khona izincazelo zokusebenza zamagama abalulekile ahlobene nempilo yezocansi ngezansi.844Ubulili: Ubulili bubhekisela ezicini eziphilayo ezichaza abantu njengabesifazane noma abesilisa.845Nakuba lawa maqoqo ezici zebhayoloji awahlukani, njengoba kunabantu abanakho kokubili, bavame ukuhlukanisa abantu njengabesilisa nabesifazane.846Ekusetshenzisweni okujwayelekile ezilimini eziningi, igama elithi ucansi livamise ukusetshenziselwa ukusho “imisebenzi yocansi”, kodwa ngezinjongo zobuchwepheshe kumongo wezocansi kanye nezingxoxo zempilo yezocansi, incazelo engenhla iyakhethwa.847Impilo yezocansi848Ngokwencazelo yamanje yokusebenza, impilo yezocansi ithi:“…isimo senhlalakahle yomzimba, yemizwa, yengqondo nenhlalo maqondana nocansi; akukhona nje ukungabibikho kwezifo, ukungasebenzi noma ubuthakathaka.849Impilo yezocansi idinga indlela eyakhayo nehloniphekile kwezocansi kanye nobudlelwano bocansi, kanye nethuba lokuba nesipiliyoni socansi esijabulisayo nesiphephile, esingenalo ukucindezelwa, ukucwaswa kanye nodlame.850Ukuze impilo yezocansi izuzwe futhi igcinwe, amalungelo ocansi abo bonke abantu kufanele ahlonishwe, avikelwe futhi agcwaliseke.” (WHO, 2006a)851Ezocansi: Impilo yocansi ayinakuchazwa, iqondwe noma yenziwe ukuthi isebenze ngaphandle kokucatshangelwa okubanzi ngocansi, okuyisisekelo sokuziphatha okubalulekile nemiphumela ehlobene nempilo yocansi.852Incazelo esebenzayo yocansi ithi:“…isici esiyinhloko sokuba umuntu kukho konke ukuphila okuhlanganisa ubulili, ukuhlonza ubulili kanye nezindima, ukukhetha ubulili, inkanuko, injabulo, ukusondelana nokuzala.853Ubulili bubonakala futhi buvezwa ngemicabango, amaphupho, izifiso, izinkolelo, izimo zengqondo, izindinganiso, ukuziphatha, imikhuba, indima kanye nobudlelwane.854Nakuba ubulili bungabandakanya zonke lezi zilinganiso, akuzona zonke ezihlala zinolwazi noma zivezwa.855Ubulili buthonywa ukuxhumana kwezinto eziphilayo, ezengqondo, ezenhlalo, ezomnotho, ezombusazwe, ezamasiko, ezomthetho, ezomlando, ezenkolo nezingokomoya.” (WHO, 2006a)856Amalungelo ezocansi: Kukhona ukuvumelana okukhulayo kokuthi impilo yezocansi ngeke izuzwe futhi igcinwe ngaphandle kokuhlonipha, nokuvikelwa, kwamalungelo abantu athile.857Incazelo yokusebenza yamalungelo ocansi enikezwe ngezansi ingumnikelo engxoxweni eqhubekayo ngamalungelo abantu ahlobene nempilo yezocansi.858Ukusetshenziswa kwamalungelo abantu akhona kwezocansi kanye nempilo yezocansi ahlanganisa amalungelo ocansi.859Amalungelo ocansi avikela wonke amalungelo abantu okufeza nokuveza ubulili babo futhi bajabulele impilo yezocansi, ngokuhlonishwa okufanele kwamalungelo abanye futhi ngaphakathi kohlaka lokuvikela ukucwaswa.""860(WHO, 2006a, updated 2010)“Ukugcwaliseka kwempilo yezocansi kuboshelwe ezingeni amalungelo abantu ahlonitshwa ngalo, avikelwe futhi agcwaliseke ngalo.861Amalungelo ocansi ahlanganisa amalungelo athile abantu asevele aqashelwa emibhalweni yamazwe ngamazwe neyesifunda yamalungelo abantu kanye neminye imibhalo yokuvumelana nasemithethweni kazwelonke.862Amalungelo abalulekile ekufezekisweni kwempilo yezocansi ahlanganisa:863Amalungelo abalulekile ekufezekisweni kwempilo yezocansi ahlanganisa:864Amalungelo abalulekile ekufezekisweni kwempilo yezocansi ahlanganisa:865amalungelo okulingana nokungabandlululi866ilungelo lokukhululeka ekuhlushweni noma ekuphathweni ngendlela enonya, engenabuntu noma eyehlisa isithunzi867ilungelo lobumfihlo868amalungelo ezingeni eliphezulu lezempilo elifinyelelekayo (kuhlanganise nempilo yezocansi) kanye nokuphepha komphakathi869ilungelo lokushada nokusungula umndeni nokungena emshadweni ngemvume ekhululekile negcwele yalabo abafuna umshado, kanye nokulingana emshadweni nasekuhlakazweni.870ilungelo lokunquma inombolo kanye nesikhala sezingane zomuntu871amalungelo olwazi, kanye nemfundo872amalungelo enkululeko yokubeka imibono neyokuveza, kanye873ilungelo lokuthola ikhambi elisebenzayo lokwephulwa kwamalungelo ayisisekelo.874Ukusebenzisa amalungelo abantu ngendlela efanele kudinga ukuthi bonke abantu bahloniphe amalungelo abanye.875Izinkinga: ""Amalungelo abantu ahlinzeka ngohlaka lwezomthetho lwamazwe ngamazwe lapho izidingo zempilo yezocansi nokuzala kanye nezifiso zabo bonke abantu kungacatshangelwa khona."" (GRUSKIN, 2005)876Eminyakeni yamuva nje, amathuluzi wamazwe ngamazwe wamalungelo abantu abelokhu esetshenziswa kakhulu ukweseka nokuthuthukisa izimangalo zomthetho zabantu ngabanye kanye nemiphakathi yonke ukuze ohulumeni bezwe bazoqinisekisa ukuhlonishwa, ukuvikelwa kanye nokugcwaliseka kwamalungelo abo ezempilo zocansi nokuzala (Cook et al., 2003) .877Izincazelo ezisebenzayo kanye nohlaka lwezinhlelo olwethulwa lapha lusekelwe emalungelweni abantu aqashelwa umhlaba wonke futhi lunikeza indlela esekelwe kumalungelo ekuhlelweni kwezempilo yezocansi.878Izakhi zomqondo ezibalulekile zempilo yezocansi zibalwe ngezansi.879Izakhi zomqondo ezibalulekile zempilo yezocansi880Uma kubukwa ngokuphelele futhi kahle:881Impilo yocansi imayelana nokuphila kahle, hhayi nje ukungabibikho kwezifo.882Impilo yocansi ibandakanya inhlonipho, ukuphepha kanye nokukhululeka ekubandlululweni nasentumeni.883Impilo yezocansi incike ekugcwalisekeni kwamalungelo abantu athile.884Impilo yezocansi ibalulekile kuyo yonke impilo yomuntu, hhayi kuphela kulabo abaseminyakeni yokuzala, kodwa nakubo bobabili abasha nasebekhulile.885Impilo yezocansi ivezwa ngocansi oluhlukene kanye nezindlela zokukhuluma ngocansi.886Impilo yezocansi ithonywa kakhulu yimikhuba yobulili, izindima, okulindelekile kanye nokuguquguquka kwamandla.887Impilo yezocansi idinga ukuqondwa ngaphakathi kwezimo ezithile zezenhlalo, ezomnotho nezepolitiki."888"በግብረ ሥጋ ግንኙነት የሚተላለፉ ኢንፌክሽኖች (ኤስቲአይኤስ)889አጠቃላይ እይታ፡ በግብረ ሥጋ ግንኙነት የሚተላለፉ ኢንፌክሽኖች (STIs) በብዛት የሚተላለፉት ጥበቃ በሌለው የግብረ ሥጋ ግንኙነት ነው።890አንዳንድ የአባላዘር በሽታዎች በእርግዝና፣ በወሊድ እና ጡት በማጥባት እንዲሁም በተበከለ ደም ወይም የደም ምርቶች ሊተላለፉ ይችላሉ።891የአባላዘር በሽታዎች በጤና ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳድራሉ።892ሕክምና ካልተደረገላቸው ወደ ከባድ መዘዞች ሊመሩ ይችላሉ የነርቭ እና የልብና የደም ሥር በሽታዎች, መካንነት, ከማኅፀን ውጭ የሚከሰት እርግዝና, ሟች መውለድ እና የሰው ልጅ የበሽታ መከላከያ ቫይረስ (ኤችአይቪ) የመጋለጥ እድልን ይጨምራል.893በተጨማሪም ከመገለል፣ ከቤት ውስጥ ብጥብጥ ጋር የተቆራኙ ናቸው እና የህይወት ጥራትን ይጎዳሉ.894አብዛኛዎቹ የአባላዘር በሽታዎች ምንም ምልክት የላቸውም።895በወሲብ የሚተላለፉ በሽታዎች የተለመዱ ምልክቶች የወሲብ ወይም የሽንት ቧንቧ ፈሳሽ፣ የወሲብ ቍስል እና የታችኛው የሆድ ሕመም ናቸው።896በጣም የተለመዱ እና ሊታከሙ የሚችሉ የአባላዘር በሽታዎች ትሪኮሞናስ፣ ክላሚዲያ፣ ጨብጥ እና ቂጥኝ ናቸው።897በፍጥነት እየጨመረ የመጣው የፀረ-ተህዋሲያን መድኃኒት የመቋቋም አቅም ለህክምና የማይደረግባቸው የጨብጥ በሽታዎች እየጨመረ የመጣ ስጋት ነው።898ኤች አይ ቪ፣ የዘር ሄርፒስ ሲምፕሌክስ ቫይረስ( ኤች ኤስ ቪ)፣ ቫይረስ ሄፓታይተስ ቢ፣ የሰው ፓፒሎማ ቫይረስ( ኤች ፒ ቪ) እና የሰው ቲ-ሊምፎትሮፒክ ቫይረስ ዓይነት 1( ኤች ቲ ኤል ቪ-1) ጨምሮ በቫይረሱ የሚተላለፉ የግብረ ሥጋ ግንኙነት በሽታዎች የህክምና አማራጮች የላቸውም ወይም ውስን ናቸው።899ወደ ጉበት ካንሰር የሚያመራውን ኢንፌክሽን ለመከላከል እና ለ ኤችፒቪ የማኅጸን ነቀርሳን ለመከላከል ለሄፐታይተስ ቢ ክትባቶች አሉ።900ኤች አይ ቪ፣ ኤች ኤስ ቪ እና ኤች ቲ ኤል ቪ- 1 የዕድሜ ልክ ኢንፌክሽኖች ናቸው: ለኤች አይ ቪ እና ኤች ኤስ ቪ ቫይረሱን ሊገቱ የሚችሉ ህክምናዎች አሉ፣ ግን በአሁኑ ጊዜ ለእነዚህ በወሲብ የሚተላለፉ በሽታዎች ቫይረስ ፈውስ የለም።901በትክክል እና በቋሚነት ጥቅም ላይ የሚውሉ ኮንዶም በወሲብ የሚተላለፉ በሽታዎች እና ኤችአይቪን ለመከላከል ውጤታማ ዘዴዎች ናቸው።902የአባላዘር በሽታ ያለባቸውን ሰዎች እና የግብረ-ሥጋ አጋሮቻቸውን አስቀድሞ በምርመራ ማጣራት ውጤታማ ህክምና ለማግኘት እና ውስብስቦችን እና ተጨማሪ ስርጭትን ለመከላከል ጥሩ እድል ይሰጣል።903ምልክቶች፡- አንድ ሰው ግልጽ የሆኑ የበሽታ ምልክቶች ሳይታይበት የአባላዘር በሽታ ሊኖረው ይችላል።904በሚታዩበት ጊዜ የአባላዘር በሽታዎች የተለመዱ ምልክቶች፡- ያልተለመደ የሴት ብልት ፈሳሾች፣ የሽንት ፈሳሾች፣ የብልት ቁስሎች እና እብጠቶች እና በታችኛው የሆድ ክፍል ውስጥ ህመም።905የተወሰኑ በወሲብ የሚተላለፉ በሽታዎች ምልክቶች፡-906ጨብጥ እና ክላሚዲያ ኢንፌክሽን907እነዚህ የአባላዘር በሽታዎች በሴቶች ላይ የማኅጸን ነቀርሳ፣ በወንዶች ላይ የመሽናት ችግር እና ከብልት ዉጭ ያሉ ኢንፌክሽኖች፣ የፊንጢጣ እና የኦሮፋሪንክስ ምልክቶችን ይጨምራሉ።908የተለመዱ ምልክቶች የሴት ብልት ወይም የወንድ ብልት ፈሳሽ እና በሽንት ማቃጠል ያካትታሉ።909በቫይረሱ የተያዙ እናቶች ጨቅላ ህጻናት በሴት ብልት ውስጥ በሚወልዱበት ወቅት ለአባላዘር በሽታዎች በመጋለጣቸው የአራስ ኮንኒንቲቫቲስ (ቀይ አይኖች) ሊያዙ ይችላሉ።910የፊንጢጣ እና የጨጓራ ነቀርሳ በሽታ ኢንፌክሽኖች ምንም ምልክት የሌላቸው ሊሆኑ ይችላሉ.911ቂጥኝ፡- ቂጥኝ ብዙ ጊዜ ምንም ምልክት አይታይበትም ፣ ምልክቶች በሚከሰቱበት ጊዜ የመጀመሪያ ደረጃ ቂጥኝ እንደ ብቸኛ ፣ ህመም የሌለው ቁስለት ይታያል።912የሁለተኛ ደረጃ ቂጥኝ በቆዳ፣ በፊንጢጣ ሽፋኖች እና በሊምፍ ኖዶች ላይ በእጆቹ መዳፎች እና በእግሮቹ እግር ላይ ክላሲካል ብጕር ጨምሮ ተጽዕኖ በሚያሳድሩ አጠቃላይ ጉዳቶች ላይ ሊታይ ይችላል።913ድብቅ ቂጥኝ ምንም ምልክት የሌለው እና በአዎንታዊ የቂጥኝ ሴሮሎጂ ምርመራ ተለይቶ ይታወቃል።914ትሪኮሞኒይስስ፡ ዋና ዋናዎቹ ምልክቶች ከሴት ብልት የሚወጣ ያልተለመደ ፈሳሽ ከሴት ብልት መቅላት፣ ማሳከክ እና የሚያሰቃይ ግንኙነት ይገኙበታል።915የአባላዘር ሄርፒስ ሲምፕሌክስ ቫይረስ (ኤች ኤስ ቪ)916ኤች ኤስ ቪ በአብዛኛው የሚከሰተው በውጫዊ የወሲብ አካላት እና በአፍ ላይ በአሰቃቂ ቁስሎች፣ ቫስኩሎች ወይም ቁስሎች ነው።917የበሽታው ምልክቶች የሚታዩበት የዘር ብልት ኤች.ኤስ.ቪ በተደጋጋሚ የበሽታ ምልክቶች የሚከሰቱበት የዕድሜ ልክ በሽታ ነው።918የሰው ቲ-ሊምፎትሮፒክ ቫይረስ ዓይነት 1 (ኤችቲኤልቪ-1)919በአጠቃላይ ምልክት የሌለው፣ ሥር የሰደደ የ ኤችቲኤልቪ-1 ዓይነት ከባድ በሽታን ሊያስከትል ይችላል፣ ይህም የጎልማሳ ቲ-ሴል የሉኪሚያ/ ሊምፎማ( ኤቲኤል) እና ኤችቲኤልቪ-1-ተዛማጅ የአጥንት በሽታ ወይም ትሮፒካል ስፓስቲክ ፓራፓሬሲስ( ኤችኤኤም/ ቲኤስፒ) በመባል የሚታወቀው ቀስቃሽ የነርቭ ሥርዓት ሁኔታ ነው።920ሕክምና፡ ውጤታማ ሕክምና በአሁኑ ጊዜ ለብዙ የአባላዘር በሽታዎች ይገኛል።921ሶስት የባክቴሪያ የአባላዘር በሽታዎች (ክላሚዲያ፣ ጨብጥ እና ቂጥኝ) እና አንድ ጥገኛ የአባላዘር በሽታ (ትሪኮሞኒስስ) ብዙውን ጊዜ በነባር ፣ ውጤታማ ነጠላ-መጠን ወይም ባለብዙ መጠን የአንቲባዮቲክ መድኃኒቶች ይድናል።922ለቫይረስ የአባላዘር በሽታዎች (ኤች አይ ቪ, ኤች ኤስ ቪ እና ኤችቲኤልቪ-1) በጣም ውጤታማ የሆኑት መድሃኒቶች የፀረ-ቫይረስ ወይም ፀረ-ካንሰር መድሐኒቶች (በኤችቲኤልቪ-1 ሁኔታ) ምንም እንኳን እነዚህን ሶስት በሽታዎች ማዳን ባይችሉም የበሽታዎችን አካሄድ ማስተካከል ይችላሉ።923የፀረ-ተህዋሲያን ተከላካይነት( ኤኤምአር) በፆታ ግንኙነት የሚተላለፉ በሽታዎችን በተለይም ጨብጥን ለማከም ጥቅም ላይ ለሚውሉ አንቲባዮቲኮች በቅርብ ዓመታት በፍጥነት ጨምሯል እናም የተሳካ የህክምና ውጤቶችን ቀንሷል።924ከጎኖኮካል ኤኤምአር የክትትል ፕሮግራም( ጂኤኤስፒ) የተገኙ ውጤቶች ከፍተኛ መጠን ያለው የኪኖሎን መቋቋም፣ የአዚትሮሚሲን መቋቋም እና የተራዘመ ስፔክትረም ሴፋሎስፖሪን የመቋቋም አዝማሚያዎችን ያሳያሉ።925የጨብጥ ለተራዘመ ስፔክትረም ሴፋሎስፖሪን የመጋለጥ ችሎታ መቀነስ፣ ከፔኒሲሊን፣ ሱልፎናሚድ፣ ቴትራሳይክሊን፣ ኪኖሎን እና ማክሮላይድ ጋር የተቋቋመ ከፍተኛ የመቋቋም ደረጃ ጨብጥ ብዙ መድኃኒት የመቋቋም ችሎታ ያለው ተህዋስያን ያደርገዋል።926ሌሎች በፆታ ግንኙነት የሚተላለፉ ኢንፌክሽኖችን የመከላከል እና ፈጣን ህክምናን ወሳኝ የሚያደርጉ ሌሎች የፆታ ግንኙነት የሚተላለፉ ኢንፌክሽኖችን የመከላከል አቅም ቢኖርም በጣም የተለመደ አይደለም።927የአባላዘር በሽታዎችን በበቂ ሁኔታ ለማከም ትክክለኛውን መጠን እና ለተወሰነ የአባላዘር በሽታ በቂ ህክምና ወይም ፈውስ ለማረጋገጥ እና ፀረ ተሕዋስያን የመቋቋም እድገትን ለመከላከል ተገቢውን መጠን እና የቆይታ ጊዜ በመያዝና ተገቢውን ፀረ ተሕዋስያን መድሃኒት መውሰድ አስፈላጊ ነው።","Sexually transmitted infections (STIs)928Overview: Sexually transmitted infections (STIs) are spread predominantly by unprotected sexual contact.929Some STIs can also be transmitted during pregnancy, childbirth and breastfeeding and through infected blood or blood products.930STIs have a profound impact on health.931If untreated, they can lead to serious consequences including neurological and cardiovascular disease, infertility, ectopic pregnancy, stillbirths, and increased risk of Human Immunodeficiency Virus (HIV).932They are also associated with stigma, domestic violence, and affects quality of life.933The majority of STIs have no symptoms.934When they are present common symptoms of STIs are vaginal or urethral discharge, genital ulcer and lower abdominal pain.935The most common and curable STIs are trichomonas, chlamydia, gonorrhoea and syphilis.936Rapidly increasing antimicrobial resistance is a growing threat for untreatable gonorrhoea.937Viral STIs including HIV, genital herpes simplex virus (HSV), viral hepatitis B, human papillomavirus (HPV) and human T-lymphotropic virus type 1 (HTLV-1) lack or have limited treatment options.938Vaccines are available for hepatitis B to prevent infection that can lead to liver cancer and for HPV to prevent cervical cancer.939HIV, HSV and HTLV-1 are lifelong infections: for HIV and HSV there are treatments that can suppress the virus, but currently there are no cures for any of these viral STIs.940Condoms used correctly and consistently are effective methods to protect against STIs and HIV.941Screening with early diagnosis of people with STIs and their sexual partners offers the best opportunity for effective treatment and for preventing complications and further transmission.942Symptoms: A person can have an STI without having obvious symptoms of disease.943When present, common symptoms of STIs include: abnormal vaginal discharge, urethral discharge, genital ulcers and lumps, and lower abdominal pain.944Symptoms of specific STIs are:945Gonorrhoea and chlamydial infection946These STIs cause cervicitis in women, urethritis in men and extra-genital infections, including rectal and oropharyngeal manifestations.947Common symptoms include vaginal or penile discharge and burning with urination.948Infants of infected mothers can contract neonatal conjunctivitis (red eyes) due to exposure to the STIs during vaginal delivery.949Rectal and pharyngeal infections can be asymptomatic.950Syphilis: Syphilis is often asymptomatic, when symptoms occur, primary syphilis presents as a solitary, painless ulcer.951Secondary syphilis may manifest as generalized lesions affecting skin, mucous membranes and lymph-node including a classic rash on the palms of the hands and soles of the feet.952Latent syphilis is asymptomatic and characterized by positive syphilis serology.953Trichomoniasis: The predominant symptoms include abnormal vaginal discharge with redness of the vulva, itching and painful intercourse.954Genital herpes simplex virus (HSV)955HSV most commonly presents as painful sores, vesicles or ulcerations on the external genitalia and mouth.956Symptomatic genital HSV is a lifelong condition that can be characterized by frequent symptomatic recurrences.957Human T-lymphotropic virus type 1 (HTLV-1)958Generally asymptomatic, the chronic form of HTLV-1 can cause severe disease, including adult T-cell leukaemia/lymphoma (ATL) and a progressive nervous system condition known as HTLV-1-associated myelopathy or tropical spastic paraparesis (HAM/TSP).959Treatment: Effective treatment is currently available for several STIs.960Three bacterial STIs (chlamydia, gonorrhoea and syphilis) and one parasitic STI (trichomoniasis) are usually curable with existing, effective single-dose or multiple-dose regimens of antibiotics.961For viral STIs (HIV, HSV and HTLV-1), the most effective medications available are antivirals or anti-cancer drugs (in the case of HTLV-1), that can modulate the course of the diseases, though they cannot cure these three diseases.962Antimicrobial resistance (AMR) to antibiotics used to treat STIs, in particular gonorrhoea, has increased rapidly in recent years and has reduced successful treatment outcomes.963Results from the current Gonococcal AMR Surveillance Programme (GASP) show trends of high rates of quinolone resistance, increasing azithromycin resistance and emerging resistance of extended-spectrum cephalosporins.964The emergence of decreased susceptibility of gonorrhoea to extended-spectrum cephalosporins, together with established high-levels of resistance to penicillins, sulphonamides, tetracyclines, quinolones and macrolides make gonorrhoea a multidrug-resistant organism.965AMR for other STIs, though less common, also exists, making prevention and prompt treatment critical.966To adequately treat STIs it is important to take the appropriate antimicrobials, with the correct dose and duration for the specific STI to ensure adequate treatment or cure, and to prevent the development of antimicrobial resistance.","Cututtukan da ake kamuwa da su ta hanyar jima'i (STIs)967Cututtukan da ake kamuwa da su ta hanyar jima'i suna ƙara yaɗuwa ta hanyar jin jima'i ba tare da kariya ba.968Wasu cututtukan ma su kan samuwa ne a lokacin ɗaukan ciki, haihuwa, da kuma sayarwa kuma ta hanyar jinin da ke ɗauke da cutar ko kuma abinda jinin ya haifar.969Cututtukan su ma da matuƙar tasiri ga lafiya.970Idan ba'a magance ba, ya kan iya kaiwa ga matsaloli masu girma wanda ya yaɗa da cututtukan da su ka shafi ƙwaƙwalwa da na zuciya, rashin haihuwa, cikin da ke zama a bayan mahaifa, ɓari, da kuma ƙaruwar barazana ga kamuwa da ƙwayoyin da ke hadda cutar ƙanjamau (HIV).971Su na haɗe da ƙyama, cin zarafin cikin gida, kuma yana haifar da lalacewar ingantaccen lafiya.972Mafi yawan waɗannan cututtuka ba su da alamun da za'a iya ganewa.973Idan an kamu da su, gama-garin alamun STIs su ne zubar zuwa daga mafitsara ko mahaifa, gyanbon al'aura, da kuma ciwon ƙasan mara.974Cututtukan da aka fi magancewa na STIs su ne trichomonas (zubar ruwa a mafitsaran mace), Chlamydia, gonoriya da sifilis.975Samun ƙaruwar magungunan da ke tasiri akan ƙwayoyin cututtuka na yin barazana ga cututtukan da ba za'a gonoriya wanda ba za'a iya magance ta ba.976Ƙwayoyin cutar virus da ake kamuwa da su ta hanyar jima'i sun haɗa da ƙwayar cutar mai karya garkuwar jiki wato HIV, ƙwayar cutar da ke zama a matantaka mace wato HSV, Hepatitis B, HPV, da kuma Human T-lymphotropic virus type 1(HTLV-1). rashin ko samun ƙarancin magani.977Ana samun riga-kafin Hepatitis B a ko ina don bada kariya ga cutar sankarar hanta, da kuma HPV don bada kariya ga sankarar mahaifa.978HIV, HSV da HTLV-1 cututtuka ne da kan iya zama na tsawon rayuwa, HIV da HSV na da magungunan da za su iya disashe ƙarfin ƙwayoyin cutar, amma a yanzu haka dai babu maganin da zai iya kawar da waɗannan cututtuka.979Amfani da kororon roba akan kari kuma bisa ƙa'ida kan iya bada cikekken kariya daga kamuwa da cututtukan jima'i.980Yin gwaji da wuri da kuma binciken mutanen da su ke ɗauke da wannan cututtuka tare da abokan hulɗar su kan iya samar da kyakkyawan dama don samun ingantaccen magani da kuma kariya daga rikitarwa da kuma ci gaba da yaɗawa.981Alamomi: Mutum zai iya kamuwa da cututtukan ba tare da ƙwaƙƙwaran wasu alamun cutar ba.982Idan ya kasance akwai, gama-garin alamu cutukan sun haɗa da: zubar ruwa na ba gaira ba dalili daga matantaka, zubar ruwa daga mahaifa, gyanbon al'aura da ƙuraje da kuma ciwon ƙasan mara.983Alamun cututtukan na musamman su ne:984Cutar Gonoriya da Chlamydia985Waɗannan cututtuka su na kama mahaifa a mata, mafitsara ga maza da kuma wasu cututtukan da su ke kama al'aura, wanda ya haɗa da cutar da ke zazzago da dubura waje.986Alamomin da aka saba gani sun haɗa da zubar ruwa daga al'auran mata da na maza, jin zafi yayin yin fitsari.987Jariran iyayen da su ke ɗauke da cutar za su iya kamuwa da cutar ciwon ido dalilin gamuwa da cutar yayin haihuwan da ba na tiyata ba.988cutar da ke zazzago da dubura kan iya rasa alamun kamuwa da cututtuka.989Sifilis: Sifilis ma yawanci baya bayyana alamu , a lokacin da alamu ya bayyana a farkon matakin sifilis zai nuna wani gyanbo ne maras zafi da ciwo.990sifilis a mataki na biyu na iya bayyana a matsayin ciwo kawai wanda ke samun fata, jiki da kuma ƙulkutu ko ƙari wanda ya yaɗa da ƙuraje a tafin hannu da kuma tafin ƙafa.991Sifilis a matakin ƙarshe kuma ba ya nuna ko bayyana wasu alamu amma ya na nuni da cewa sifilis ne ta hanyan gwajin jini.992Cutar Trichomoniasis: babban alamomin wannan cuta sun haɗa da zuban ruwan da babu dalili tare da jan kan fatar al'aura, ƙaiƙayi da kuma jin zafi yayin saduwa.993Ƙurajen cikin matantaka (Genital Herpes Simplex Virus, HSV)994Mafi yawanci wannan cuta na bayyana ne a ƙuraje masu matuƙar zafi da ciwo, masu ruwa, ko kuma mai kamar gyanbo a kan fatar al'aura da kuma cikin baki.995Alamomin wannan cuta na tsawon rayuwa ne, wanda ke faruwa akai akai(idan wasu sun mutu wasu su ƙara fitowa).996Cutar sankarar jini (HTLV-1)997Gabaɗaya ba shi da wasu alamu, matsanancin matakin cutar kan iya jawo matsanancin ciwon wanda ya haɗa da sankarar jini ga manya (ATL) da cigaban matsalar ƙwaƙwalwa.998Magani: yanzu haka akwai ingantattun magunguna da su ke nan don magance waɗannan cututtuka dayawa.999Ƙwayoyin bacteria guda uku na STIs( Chlamydia, gonoriya da kuma sifilis) da kuma ƙwayar cutar Trichomoniasis, yawanci akan samu waraka ta hanyar amfani da ingantattun ƙwayoyin magunguna na antibiotics wanda ake bayarwa sau ɗaya ko fiye da ɗaya.1000Game da ƙwayoyin cutar Virus( HIV, HSV, da HTLV-1) maganungunan da su ka fi tasiri a wadace su ne antiviral ko kuma magungunan da su ke daƙusar da cutar daji wato anti-cancer ( idan aka duba abinda ya shafi HTLV-1) da zai iya canza tsarin cututtukan, duk da basa warkar da waɗannan cututtuka uku.1001Ana amfani da magungunan da su ke jure antibiotics wajen warkar da STIs, musamman gonoriya, da ya ƙaru a ƴan shekarun nan an samu nasarar raguwarsa sosai ta dalilin magance shi.1002A sakamakon wani bincike da aka yi na sa ido akan cutar gonoriya wato Gonococcal AMR Surveillance Programme a turance (GASP) ya nuna jerin gwanon juriya ga ƙwayar quinone, ƙarin juran azithromycin, da kuma bayyanar juran ƙarin rukunonin cephalosporins.1003Bayyanar raguwar sauƙin kamuwa gonoriya ga ƙarin rukunonin cephalosporins tare da gina tsantsan juriya ga penicillin, sulphonamides, ja da yalo, quinolones, da kuma macrolides ya sanya ƙwayoyin gonoriya jure magunguna dayawa.1004Juriyar magunguna ga sauran STIs, duk da bai cika yawa ba, amma kuma yana faruwa, wanda ya ke sanya kariya da waraka da ya kamata cikin halin ƙaƙanikayi.1005Don samun cikekken magance STIs, yana da matuƙar amfani a samu ƙwayoyin da su ka dace , tare da samun adadin da ya kamata a ɗauka da lokaci , musamman na STIs don tabbatar da samun cikekken magancewa da warkarwa da kuma bada kariya ga samuwar cigaba da jure ƙwayoyin magani.","Maambukizi ya zinaa (STIs)1006Muhtasari: Maambukizi ya zinaa (STIs) huenezwa zaidi na kujamiiana bila kinga.1007Baadhi ya magonjwa ya zinaa yanaweza pia kuambukizwa wakati wa ujauzito, kujifungua na kunyonyesha na kupitia damu iliyoambukizwa au bidhaa za damu.1008Magonjwa ya zinaa yana athari kubwa kwa afya.1009Iwapo haitatibiwa, inaweza kusababisha madhara makubwa ikiwa ni pamoja na ugonjwa wa mishipa ya fahamu na mishipa ya damu, ugumba, mimba nje ya kizazi, kujifungua mtoto mfu, na hatari ya kuongezeka ya Virusi vya Ukimwi (VVU).1010Pia zinahusishwa na unyanyapaa, unyanyasaji wa nyumbani, na huathiri ubora wa maisha.1011Magonjwa mengi ya zinaa hayana dalili.1012Zinapokuwapo dalili za kawaida za magonjwa ya zinaa ni kutokwa na uchafu ukeni au urethra, kidonda sehemu ya siri na maumivu chini ya tumbo.1013Magonjwa ya zinaa ya kawaida na yanayotibika ni trichomonas, chlamydia, kisonono na kaswende.1014Kuongezeka kwa kasi kwa upinzani wa antimicrobial ni tishio linalokua kwa kisonono isiyoweza kutibika.1015Magonjwa ya zinaa yatokanayo na VVU, virusi vya herpes simplex ya sehemu za siri (HSV), virusi vya hepatitis B, human papillomavirus (HPV) na virusi vya human T-lymphotropic virus aina 1 (HTLV-1) hayana au yana chaguo chache za matibabu.1016Chanjo zinapatikana kwa hepatitis B ili kuzuia maambukizi ambayo yanaweza kusababisha saratani ya ini na kwa HPV kuzuia saratani ya shingo ya kizazi.1017VVU, HSV na HTLV-1 ni maambukizi ya maisha yote: kwa VVU na HSV kuna matibabu ambayo yanaweza kukandamiza virusi, lakini kwa sasa hakuna tiba kwa yoyote ya magonjwa haya ya zinaa ya virusi.1018Kondomu zinazotumiwa kwa usahihi na mara kwa mara ni njia bora za kujikinga na magonjwa ya zinaa na VVU.1019Uchunguzi na utambuzi wa mapema wa watu wenye magonjwa ya zinaa na wapenzi wao wa ngono hutoa fursa bora ya matibabu ya ufanisi na kuzuia matatizo na maambukizi zaidi.1020Dalili: Mtu anaweza kuwa na magonjwa ya zinaa bila kuwa na dalili za wazi za ugonjwa huo.1021Dalili za kawaida za magonjwa ya zinaa zinapoonekana ni pamoja na: kutokwa na uchafu usio wa kawaida, kutokwa na urethra, vidonda vya sehemu za siri na uvimbe, na maumivu chini ya tumbo.1022Dalili za magonjwa ya zinaa maalum ni:1023Kisonono na maambukizi ya chlamydial1024Magonjwa haya ya zinaa husababisha cervicitis kwa wanawake, urethritis kwa wanaume na maambukizi ya nje ya uzazi, ikiwa ni pamoja na maonyesho ya rectal na oropharyngeal.1025Dalili za kawaida ni pamoja na kutokwa na uchafu ukeni au uume na kuungua kwa kukojoa.1026Watoto wachanga wa akina mama walioambukizwa wanaweza kuambukizwa kiwambo cha sikio cha mtoto mchanga (macho mekundu) kutokana na kuathiriwa na magonjwa ya zinaa wakati wa kujifungua ukeni.1027Maambukizi ya rectal na pharyngeal yanaweza kuwa bila dalili.1028Kaswende: Kaswende mara nyingi haina dalili, dalili zinapotokea, kaswende ya msingi hujidhihirisha kama kidonda cha pekee kisicho na uchungu.1029Kaswende ya pili inaweza kujidhihirisha kama vidonda vya jumla vinavyoathiri ngozi, utando wa mucous na nodi ya limfu ikijumuisha upele wa kawaida kwenye viganja vya mikono na nyayo za miguu.1030Kaswende iliyojificha haina dalili na ina tabia ya serolojia chanya ya kaswende.1031Trichomoniasis: Dalili kuu ni pamoja na kutokwa na uchafu usio wa kawaida wa uke na uwekundu wa uke, kuwasha na kujamiiana kwa maumivu.1032Virusi vya herpes simplex ya sehemu ya siri (HSV)1033HSV mara nyingi hujidhihirisha kama vidonda vyenye uchungu, vesicles au vidonda kwenye sehemu ya siri ya nje na mdomo.1034Dalili ya HSV ya sehemu za siri ni hali ya maisha yote ambayo inaweza kuonyeshwa na kujirudia kwa dalili mara kwa mara.1035Virusi vya T-lymphotropic ya binadamu aina 1 (HTLV-1)1036Kwa ujumla bila dalili, aina sugu ya HTLV-1 inaweza kusababisha ugonjwa mbaya, ikiwa ni pamoja na T-cell leukemia/lymphoma (ATL) ya watu wazima na hali ya mfumo wa neva inayoendelea inayojulikana kama myelopathy inayohusishwa na HTLV-1 au paraparesis ya kitropiki ya spastic (HAM/TSP).1037Matibabu: Matibabu madhubuti kwa sasa yanapatikana kwa magonjwa kadhaa ya zinaa STIs.1038Magonjwa matatu ya zinaa ya kibakteria (klamidia, kisonono na kaswende) na moja ya vimelea vya magonjwa ya zinaa (trichomoniasis) kwa kawaida hutibika kwa kutumia dawa zilizopo, zenye ufanisi za dozi moja au za dozi nyingi regimens ya antibiotiki.1039Kwa magonjwa ya zinaa ya virusi (VVU, HSV na HTLV-1), dawa zinazofaa zaidi zinazopatikana ni dawa za kuzuia virusi au za saratani (kwa upande wa HTLV-1), ambazo zinaweza kurekebisha mwendo wa magonjwa, ingawa haziwezi kuponya haya matatu.1040Ukinzani wa viua viini (AMR) kwa viua vijasumu vinavyotumika kutibu magonjwa ya zinaa STIs, hasa kisonono, umeongezeka kwa kasi katika miaka ya hivi karibuni na umepunguza matokeo ya matibabu yaliyofaulu.1041Matokeo kutoka kwa Mpango wa sasa wa Ufuatiliaji wa Gonococcal AMR (GASP) yanaonyesha mwelekeo wa viwango vya juu vya ukinzani wa kwinoloni, kuongezeka kwa upinzani wa azithromycin na kuibuka kwa upinzani wa cephalosporins za wigo uliopanuliwa.1042Kujitokeza kwa kupungua kwa unyeti wa kisonono kwa cephalosporins ya wigo mpana, pamoja na viwango vya juu vya upinzani dhidi ya penicillins, sulfonamides, tetracyclines, quinolones na macrolides hufanya kisonono kuwa kiumbe sugu kwa dawa nyingi.1043AMR kwa magonjwa mengine ya zinaa STIs, ingawa si ya kawaida, pia ipo, na hivyo kufanya kuzuia na matibabu ya haraka kuwa muhimu.1044Ili kutibu ipasavyo magonjwa ya zinaa ni muhimu kuchukua dawa zinazofaa za kuua viini, pamoja na kipimo sahihi na muda wa magonjwa ya zinaa ili kuhakikisha matibabu au tiba ya kutosha, na kuzuia ukuzaji wa ukinzani wa viini.","Àwọn àrùn ìbálòpọ̀ (STIs)1045Ìsọnísókí: Àwọn àrùn ìbálòpọ̀ (STIs) máa ń tàn ka lọ́pọ̀ nípasẹ̀ ìbálòpọ̀ aláìláàbò.1046Àwọn àrùn ìbálòpọ̀ díẹ̀ lè jẹ́ ìkóràn lásìkò ìlóyún, ìbímọ àti ìfọ́mọlọ́yàn àti nípasẹ̀ ẹ̀jẹ̀ àìmọ́ tàbí àwọn èròjà ẹ̀jẹ̀.1047Àwọn àrùn ìbálòpọ̀ ní ipa pàtàkì lórí ìlera.1048Bí ó bá wà láìsí ìtọ́jú, wọ́n lè yọrí sí àwọn ìṣòro ńlá tí ó fi mọ́ àìsàn ajẹmópòónà òye àti ọkàn, àìlèbímọ, oyún ìta ilé ọmọ, àbíkú, àti ewu Kòkòrò Apasọ́jà ara (KASA) púpọ̀.1049Wọ́n tún ní í ṣe pẹ̀lú ìdẹ́yẹsí, ìwà ipá abẹ́lé, àti ìnípa lórí àbùdá ìgbésí ayé.1050Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Àrùn ìbálòpọ̀ kì í ní àwọn àmì àìsàn.1051Nígbà tí wọ́n bá wà àwọn àmì àrùn ìbálòpọ̀ tí wọ́n wọ́pọ̀ ni nǹkan tí ó ń jáde lójú ara tàbí òpónà ìtọ̀, ọgbẹ́ ojú ara àti ìrora abo ìsàlẹ̀ inú.1052Àwọn àrùn ìbálòpọ̀ tí wọ́n wọ́pọ̀ jùlọ tí wọ́n sì ṣe é wò ni tirikomónà, aṣojú àrùn ìbálòpọ̀, àtọ̀sí àti sífílì.1053Àìgbóògùn àwọn kòkòrò bakitéríà tí wọ́n ń pọ̀ sí i jẹ ewu ìgbòòrò àrùn àtọ̀sí tí kò sè é wòsàn.1054Àwọn kòkòrò àrùn fáírọ́ọ̀sì ìbálòpọ̀ tí ó fi mọ́ KASA, kòkòrò fáírọ́ọ̀sì àrùn herpes, kòkòrò fáírọ́ọ̀sì àrùn jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ B, kòkòrò HPV àti kòkòrò HTLV-1 kò ní tàbí ní àwọn àṣàyàn tí kò.1055Àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára wà fún àrùn jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ B láti dènà àrùn tí ó lè fa jẹjẹrẹ ẹ̀dọ̀ àti fún HPV láti dènà jẹjẹrẹ àbáwọlé ilé ọmọ.1056KASA, HSV àti HTLV-1 jẹ́ àrùn títí ayé:fún KASA àti HSV àwọn ìtọ́jú tí wọ́n lè ki kòkòrò fáírọ́ọ̀sì náà mọ́lẹ̀, ṣùgbọ́n ní báyìí kò sí ìwòsàn fún èyíkéyìí àwọn kòkòrò fáírọ́ọ̀sì àrùn ìbálòpọ̀ wọ̀nyí.1057Àwọn ọ̀rá ìdáàbòbò tí wọ́n lò lọ́nà tí ó tọ́ àti nígbà gbogbo jẹ́ àwọn ìlànà tí wọ́n kojúwọ̀n láti dáàbò boni lọ́wọ́ àwọn àrùn ibalopo àti KASA.1058Ṣíṣe àyẹ̀wò pẹ̀lú àyẹ̀wò àsìkò fún àwọn ènìyàn tí wọ́n ní àwọn àrùn ìbálòpọ̀ àti àwọn alábàáṣepọ̀ wọn pèsè àǹfààní tí ó dára jùlọ fún ìtọ́jú tí ó múnádóko àti fún ìdènà àwọn ìṣòro àti ìkóràn síwájú sí i.1059Àwọn àmì àìsàn: Ẹnìkan lè ní àrùn ìbálòpọ̀ láìní àwọn àmì àìsàn náà tí wọ́n fojú hàn.1060Nígbà tí ó bá wà, lára àwọn àwọn àmì àrùn ìbálòpọ̀ tí wọ́n wọ́pọ̀ ni: nǹkan tí ó ń jáde lójú ara ní àbaadì, nǹkan tí ó ń jáde ní òpónà ìtọ̀, àwọn ọgbẹ́ àti kókó ojú ara, àti ìrora ní ìsàlẹ̀ inú.1061Àwọn àmì àrùn ìbálòpọ̀ kọ̀ọ̀kan ni:1062Àrùn àtọ̀sí àti aṣojú àrùn ìbálòpọ̀1063Àwọn àrùn ìbálòpọ̀ wọ̀nyí ń fa ìṣòro ẹnu ilé ọmọ, ìṣòro òpónà ìtọ̀ láàrin àwọn ọkùnrin àti àfikún àwọn àrùn ojú ara, tí ó fi mọ́ ìfarahàn ní ẹnu fùrọ̀ àti ọ̀nà ọ̀fun.1064Lára àwọn àmì àìsàn tí wọ́n wọ́pọ̀ ni nǹkan tí ó ń jáde ní inú òbò tàbí okó àti títa lásìkò ìtọ̀.1065Àwọn ọmọ àṣẹ̀ṣẹ̀bí àwọn ìyá tí ó lùgbàdì lè kó àìsàn ojú pípọ́n (ojú pípọ́n) nítorí ìsíjúsí àwọn kòkòrò ìbálòpọ̀ lásìkò ìbímọ aṣàmúlò ojú ara.1066Àwọn àrùn ihò ìdí àti ọ̀fun lè má ní àwọn àmì àìsàn.1067Sífílì: Sífílì kì í sáábà ní àmì àìsàn, nígbà tí àmì àìsàn bá farahàn, sífílì ìbẹ̀rẹ̀ máa ń farahàn gẹ́gẹ́ bí ògòdò adádúró, tí kò ní ìrora.1068Àwọn sífílì àfikún lè farahàn gẹ́gẹ́ bí àwọn ògòdò gbogbogbò tí wọ́n ń nípa lórí awọ ara, ẹ̀yà ara apèsè ikun àti ògòdò tí ó fi mọ́ àwọn kúrúnà ní àtẹ́lẹwọ́ àti àtẹ̀lesẹ̀.1069Sífílì afarasin kì í ní àmì àìsàn bẹ́ẹ̀ sì ni ó ní àbùdá àfihàn sífílì nípa àyẹ̀wò.1070Tirikomoníásì: Àwọn àmì àìsàn tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ni nǹkan yíyọ láti inú òbò pẹ̀lú idọ pípọ́n, yúnyún àti ìbálòpọ̀ tí ó nira.1071Kòkòrò HSV ojú ara1072HSV sáábà máa ṣe àfihàn àwọn egbò tí wọ́n nira, àwọn rorẹ́ tàbí egbò ní ní ìta ojú ara àti ẹnu.1073Kòkòrò HSV alámì àìsàn jẹ́ àìsàn títí ayé tí ó máa ń ní àbùdá àwọn àmì àìsàn tí wọ́n ń wá ní òòrèkóòrè.1074Ẹ̀yà 1 Kòkòrò àrùn HTLV-11075Ní ṣókí kí í ní àmì àrùn, ẹ̀yà kòkòrò àrùn HTLV-1 líle lè fa àìsàn líle, tí ó fi mọ́ jẹjẹrẹ hóró ẹ̀jẹ̀ T/ jẹjẹrẹ ibùdó hóró ẹ̀jẹ̀ funfun (ATL) àti ìṣòro inú ètò òye ara tí a mọ̀ sí àìsàn ọ̀pá ẹ̀yìn tí HTLV-1 ṣokùnfà tàbí àìsàn spastic paraparesis ti agbègbè ooru. (HAM/TSP).1076Ìtọ́jú: Ìtọ́jú tí ó péye wà báyìí fún onírúurú àwọn àrùn ìbálòpọ̀.1077Àwọn bakitéríà àrùn ìbálòpọ̀ mẹ́ta (aṣojú àrùn ìbálòpọ̀, àtọ̀sí àti sífílì) àti kòkòrò ìbálòpọ̀ ajọ̀fẹ́ kan (tirikomoníásì) sáábà máa ń ṣe é wò pẹ̀lú àwọn òògùn agbógunti-kòkòrò ìlò kan tàbí ọlọ́pọ̀ ìlò tí a ó múnádóko tí wọ́n ti wà nílẹ̀.1078Fún àwọn kòkòrò àrùn ìbálòpọ̀ (KASA, HSV àti HTLV-1), àwọn òògùn tí wọ́n ṣiṣẹ́ jùlọ tí wọ́n wà ni àwọn ogún agbógunti-kòkòrò fáírọ́ọ̀sì tàbí agbógunti-jẹjẹrẹ (nínú ọ̀ràn àrùn HTLV-1), tí ó lè ṣe àkóso ìfarahàn àwọn àìsàn náà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kò lè wo àwọn àìsàn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta wọ̀nyí.1079Àtakò kòkòrò bakitéríà sí òògùn agbógunti-kòkòrò (AMR) tí wọ́n fi wo àwọn àrùn ìbálòpọ̀, pàápàá jùlọ àtọ̀sí, ti gbèrú sí i púpọ̀ lẹ́nu lọ́ọ́lọ́ọ́ yìí bẹ́ẹ̀ sì ni ó ti ṣe àdínkù àwọn àbájáde àṣeyọrí ìtọ́jú.1080Àwọn àbájáde láti inú Ètò Àmójútó Kòkòrò àrùn àtọ̀sí Alòdìsí-òògùn agbógunti-kòkòrò (GASP) fi àwọn ìwọ̀n ńlá hàn sí ìlòdìsí quinolone hàn, tí ó ń mú ìgbèrú bá ìlòdìsí òògùn azithromycin àti àkójọ-gbòòrò cephalosporin alòdìsí-òògùn tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀.1081Ìfarahàn alékún agbára àtọ̀sí láti rí ìwòsàn tí ó ń dín kù dórí ìgbòòrò àkójọ cephalosporin, àti ìfìdímúlẹ̀ ìlòdìsí pẹnisilíìnì, sulphonamides, tetravyclines, quinolones àti macrolides ní àwọn ìpele ńlá mú kí àtọ̀sí jẹ́ ajọ̀fẹ́ tí ó lòdì sí ọ̀pọ̀ òògùn.1082AMR fún àwọn àrùn ìbálòpọ̀ mìíràn, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kò wọ́pọ̀, wọ́n wà, èyí tí ó mú kí ìdènà àti ìtọ́jú kankan ṣe pàtàkì.1083Láti tọ́jú àrùn ìbálòpọ̀ ní kíkún ó ṣe pàtàkì láti lo àwọn òògùn agbógunti-kòkòrò tí ó yẹ, pẹ̀lú ìwọ̀n ìlò àti àsìkò tí ó tọ́ fún ẹ̀yà àrùn ìbálòpọ̀ pàtó láti rí dájú pé ìtọ́jú tàbí ìwòsàn pípé wà, àti láti dènà ìdàgbà ìlòdìsí òògùn agbógunti-kòkòrò.","Izifo ezithathelwana ngocansi (STIs)1084Uhlolojikelele: Izifo ezithathelwana ngocansi (STIs) zisakazwa kakhulu ngokuthintana nocansi olungavikelekile.1085Ezinye izifo ezithathelwana ngocansi zingatheleleka ngesikhathi sokukhulelwa, ukubeletha nokuncelisa kanye nangegazi elinegciwane noma imikhiqizo yegazi.1086Izifo ezithathelwana ngocansi zinomthelela omkhulu empilweni.1087Uma zingelashwa, zingaholela emiphumeleni emibi kakhulu ehlanganisa isifo sezinzwa nenhliziyo, ukungazali, ukukhulelwa kwe-ectopic, ukuzala umntwana oshonile, kanye nokwanda kwengozi yesifo sengculazi iHuman Immunodeficiency Virus (HIV).1088Zibuye zihlotshaniswe nokucwaswa, udlame lwasekhaya, futhi kuthinta izinga lempilo.1089Iningi lamaSTI alinazo izimpawu.1090Uma bekhona izimpawu ezivamile zezifo ezithathelwana ngocansi ukuphuma komchamo esithweni sangasese sangasese noma urethra, isilonda esithweni sangasese kanye nobuhlungu obungezansi besisu.1091Izifo ezithathelwana ngocansi ezijwayeleke kakhulu futhi ezelaphekayo yitrichomonas, ichlamydia, igonorrhea kanye nesyphilis.1092Ukwanda ngokushesha kokumelana nama-antimicrobial kuwusongo olukhulayo lwegonorrhoea engelapheki.1093Izifo ezithathelwana ngocansi ezihlanganisa iHIV, igenital herpes simplex virus (HSV), iviral hepatitis B, ihuman papillomavirus (HPV) kanye neHuman T-lymphotropic Virus hlobo 1 (HTLV-1) azikho noma zinezinketho zokwelashwa ezilinganiselwe.1094Imishanguzo yokugoma iHepatitis B iyatholakala ukuze kuvinjwe izifo ezingaholela emdlavuzeni wesibindi kanye neHPV ukuvikela umdlavuza womlomo wesibeletho.1095IHIV, iHSV kanye neHTLV-1 izifo zempilo yonke: kuHIV neHSV kunemithi yokwelapha engacindezela igciwane, kodwa okwamanje awekho amakhambi kunoma iyiphi yalezi zifo zocansi ezibangelwa amagciwane.1096Amakhondomu asetshenziswa ngendlela efanele futhi engashintshi ayizindlela ezisebenzayo zokuvikela izifo ezithathelwana ngocansi neHIV.1097Ukuhlolwa ngokuhlonza kusenesikhathi kwabantu abanezifo ezithathelana ngokocansi kanye nabalingani babo bocansi kunikeza ithuba elingcono kakhulu lokwelashwa okusebenzayo kanye nokuvimbela izinkinga kanye nokutheleleka okuqhubekayo.1098Izimpawu: Umuntu angaba neSTI ngaphandle kokuba nezimpawu ezisobala zesifo.1099Uma zikhona, izimpawu ezivamile zeSTI zihlanganisa: ukuphuma okungavamile kwesitho sangasese sowesifazane, ukuphuma komchamo, izilonda ezithweni zangasese nezigaxa, nobuhlungu obungezansi besisu.1100Izimpawu zezifo ezithathelana ngokocansi ezithile yilezi:1101Igonorrhea kanye nokutheleleka kwechlamydial1102Lezi zifo ezithathelwana ngocansi zibanga icervicitis kwabesifazane, i-urethritis emadodeni kanye nezifo ezithathelwanayo, okuhlanganisa ukubonakaliswa kwerectal kanye ne-oropharyngeal.1103Izimpawu ezijwayelekile zihlanganisa ukuphuma kwesitho sangasese sowesifazane noma somthondo kanye nokushiswa ukuchama.1104Izinsana zomama abangenwe yilesi sifo zingangenwa yineonatal conjunctivitis (amehlo abomvu) ngenxa yokuchayeka kumaSTI ngesikhathi sokubeletha.1105Ukutheleleka kwerectal kanye nepharyngeal kungase kube i-asymptomatic.1106ISyphilis: isyphilis ngokuvamile ayinazimpawu, lapho izimpawu zenzeka, isyphilis eyinhloko iveza njengesilonda sodwa, esingenabuhlungu.1107Isyphilis yesibili ingase ibonakale njengezilonda ezivamile ezithinta isikhumba, ulwelwesi lwamafinyila kanye nelymph node kuhlanganise nokuqubuka kwakudala ezintendeni zezandla nasematheni ezinyawo.1108ILatent syphilis ayinazimpawu futhi ibonakala ngeserology eqondile yesyphilis.1109ITrichomoniasis: Izimpawu ezivame kakhulu zihlanganisa ukuphuma okungavamile kwesitho sangasese sowesifazane esibomvu, ukulunywa kanye nokuya ocansini okubuhlungu.1110IGenital herpes simplex virus (HSV)1111IHSV ivame ukuvela njengezilonda ezibuhlungu, ama-vesicles noma izilonda ezithweni zangasese zangaphandle nasemlonyeni.1112iHSV yeSymptomatic Genital yisimo sempilo yonke esingabonakala ngokuphindaphinda kwezimpawu.1113IHuman T-lymphotropic Virus uhlobo 1 (HTLV-1)1114Ngokujwayelekile i-asymptomatic, uhlobo olungapheli lwe-HTLV-1 lungabangela isifo esinzima, okuhlanganisa iT-cell leukemia/lymphoma (ATL) yabantu abadala kanye nesimo sesimiso sezinzwa esiqhubekayo esaziwa ngokuthi iHTLV-1-associated myelopathy noma itropical spastic paraparesis (HAM/TSP).1115Ukwelashwa: Ukwelashwa okusebenzayo okwamanje kuyatholakala kuma-STI ambalwa.1116Izifo ezithathelwana ngocansi ezintathu zebhaktheriya (ichlamydia, igonorrhea kanye nogcunsula) kanye neSTI eyodwa eyisinambuzane (itrichomoniasis) ngokuvamile ziyelapheka ngemithi ekhona, esebenzayo yomthamo owodwa noma yomthamo omningi wemithi elwa namagciwane.1117Ngezifo ezithathelwana ngocansi ezibangelwa amagciwane (HIV, HSV kanye ne-HTLV-1), imithi ephumelela kakhulu etholakalayo yimithi elwa namagciwane noma i-anti-cancer (esimeni se-HTLV-1), engakwazi ukulawula ukuhamba kwezifo, nakuba ingakwazi ukwelapha lezi zintathu. izifo.1118Ukumelana nemithi elwa namagciwane i-Antimicrobial resistance (AMR) kuma-antibiotics asetshenziselwa ukwelapha izifo ezithathelwana ngocansi, ikakhulukazi i-gonorrhoea, kukhule ngokushesha eminyakeni yamuva futhi kwehlise imiphumela yokwelapha eyimpumelelo.1119Imiphumela evela ohlelweni lwamanje lweGonococcal AMR Surveillance Programme (GASP) ikhombisa izitayela zamazinga aphezulu okumelana nequinolone, okwandayo ukumelana ne-azithromycin kanye nokuvela kokumelana kwe-extended-spectrum cephalosporins.1120Ukuvela kokuncishiswa kokungenwa yigonorrhea kumacephalosporins anwetshiwe, kanye namazinga aphezulu okumelana namapenicillin, amasulfonamides, amatetracyclines, amaquinolones namamacrolides kwenza igonorrhea ibe isidalwa esimelana nezidakamizwa eziningi.1121I-AMR yezinye izifo ezithathelwana ngocansi, nakuba ingajwayelekile kangako, iphinde ibe khona, okwenza ukuvimbela nokwelashwa ngokushesha kube bucayi.1122Ukuze welaphe ngokwanele izifo ezithathelwana ngocansi kubalulekile ukuphuza ama-antimicrobial afanelekile, nesilinganiso esifanele kanye nesikhathi seSTI ethize ukuze kuqinisekiswe ukwelashwa okwanele noma ukwelashwa, kanye nokuvimbela ukukhula kokungazweli kwamagciwane."1123"ፈንጣጣ1124አጠቃላይ እይታ፡ ፈንጣጣ የኦርቶፖክስ ቫይረስ ቤተሰብ አባል በሆነው በቫሪዮላ ቫይረስ የሚከሰት አጣዳፊ ተላላፊ በሽታ ነው።1125ይህ በሽታ በሰው ልጆች ዘንድ ከሚታወቁት እጅግ አስከፊ በሽታዎች አንዱ ሲሆን ከመጥፋቱ በፊት በሚሊዮኖች ለሚቆጠሩ ሰዎች ሞት ምክንያት ሆኗል።1126ቢያንስ ለ 3000 ዓመታት እንደኖረ ይታመናል።1127በ1796 በኤድዋርድ ጄነር የተፈጠረው የፈንጣጣ ክትባት የመጀመሪያው የተሳካ ክትባት ነው።1128ከዚህ በፊት የከብት ፈንጣጣ ያጋጠማቸው የወተት ጠባቂዎች የፈንጣጣ በሽታ እንዳላጋጠማቸው በመግለጽ ተመሳሳይ ክትባት በሌሎች ሰዎች ላይም ሊሠራ እንደሚችል አሳይቷል።1129የዓለም ጤና ድርጅት በ1967 ፈንጣጣን ለማጥፋት የተጠናከረ እቅድ አውጥቷል።1130ለብዙ አመታት በአለም ዙሪያ ሰፊ የሆነ የክትባት እና ክትትል ተካሂዷል።1131የመጨረሻው የታወቀ የተፈጥሮ ጒዳይ በሶማሊያ በ 1977 ነበር.1132እ.ኤ.አ. በ 1980 የዓለም ጤና ድርጅት ፈንጣጣ መጥፋቱን አወጀ። ይህ ልዩነት የተገኘበት ብቸኛው ተላላፊ በሽታ ነው።1133ይህ በታሪክ ውስጥ በጣም ከሚታወቁ እና ጥልቅ የህዝብ ጤና ስኬቶች መካከል አንዱ ሆኖ ይቆያል።1134ምልክቶች፡ የፈንጣጣ የመጀመሪያ ምልክቶች ከፍተኛ ትኩሳት፣ ድካም እና ከባድ የጀርባ ህመም፣ እና ብዙ ጊዜ የሆድ ህመም እና ማስታወክ ያካትታሉ።1135ከሁለት እስከ 3 ቀናት በኋላ ቫይረሱ በጠራ ፈሳሽ የተሞሉ እብጠቶች ያሉበት ባህሪይ ሽፍታ ይፈጥራል፣ ይህም በኋላ መግል ይሞላል እና በመጨረሻም የሚደርቅ እና የሚወድቅ ቅርፊት ይፈጥራል።1136ሽፍታው በፊት እና በእጆች ላይ ይጀምራል፤ ከዚያም ወደ ቀሪው የሰውነት ክፍል ይሰራጫል።1137ጉዳቶች በአፍንጫ እና በአፍ ሽፋን ውስጥ ይከሰታሉ እና ከተፈጠሩ በኋላ ብዙም ሳይቆይ ቍስል ይፈጥራሉ።1138ፈንጣጣ ከሰው ወደ ሰው የሚተላለፈው የበሽታው ምልክት ካላቸው ሰዎች ጋር በቅርበት በሚገናኙበት ወቅት ተላላፊ በሆኑ ጠብታዎች ነው፣ ወይም በአንዳንድ ሁኔታዎች በተበከሉ ልብሶች እና አልጋዎች።1139ከተጋለጡ በኋላ ከ7-17 ቀናት ውስጥ የመራቢያ ጊዜ አለው እና ትኩሳት ከተፈጠረ በኋላ ብቻ ተላላፊ ይሆናል።1140የመጨረሻው እከክ እስኪወድቅ ድረስ ሰዎች ተላላፊ ሆነው ይቆያሉ።1141ፈንጣጣ እስከ 30% የሚሆኑት ጉዳዮች ገዳይ ነበር።የዓለም ጤና ድርጅት የፈንጣጣ መታወቂያ ካርድ1142የዓለም ጤና ድርጅት ምላሽ፡- ከመጥፋት በኋላ ያለው ጊዜ የተገለፀው በረጅም እና ውስብስብ ክርክር የመጨረሻ ቀሪ የቀጥታ ቫሪዮላ ቫይረስ ክምችት መጥፋት ላይ ነው።1143እ.ኤ.አ. በ 1996 ፣ በ 49 ኛው የዓለም ጤና ስብሰባ ፣ አባል ሀገራት ይህ ክምችት በሰኔ 1999 እንዲወድም ወስነዋል ፣ እና ትናንሽ ናሙናዎች ለምርምር ዓላማዎች በሁለት በተመረጡ አስተማማኝ ላቦራቶሪዎች ውስጥ ብቻ እንዲቀመጡ መፍቀድ ነው - አንድ በዩናይትድ ስቴትስ እና አንድ በሩሲያ ፌዴሬሽን።1144አሁን ያለውን የቫሪዮላ ቫይረስ ክምችት ጊዜያዊ ማቆየት ለተጨማሪ አስፈላጊ ምርምር ጥቅም ላይ ይውላል፣ ይህም በቫሪዮላ ቫይረስ ምርምር አማካሪ ኮሚቴ ቁጥጥር ስር ነው።1145ይህ ቡድን በየአመቱ ይሰበሰባል።1146በአለም የጤና ድርጅት ዋና መሥሪያ ቤት የሚገኘው የዓለም ጤና ድርጅት ፈንጣጣ ጽሕፈት ቤት ሁሉንም ፈንጣጣ ማጥፋት-ተያያዥ እና ድህረ ማጥፋት እንቅስቃሴዎችን ያስተባብራል።1147እነዚህ እንደ ክትባት እና ፀረ-ቫይረስ ያሉ የመከላከያ እርምጃዎችን ለማዘጋጀት ከቀጥታ ቫሪዮላ ቫይረስ ጋር የተፈቀደ ምርምርን መቆጣጠርን ያካትታሉ።1148ከበሽታው ማጥፋት ዘመን ጀምሮ ደህንነታቸው የተጠበቀ ክትባቶች እና ልዩ ህክምናዎች ለፈንጣጣ እና ለተዛማጅ በሽታዎች እንደ ዝንጀሮ ፈንጣጣ ተዘጋጅተዋል።1149ጽህፈት ቤቱ ለአደጋ ጊዜ ዝግጁነት ሀላፊነት ያለው ሲሆን በሽታው እንደገና ሊያገረሽ በማይቻልበት ሁኔታ የፈንጣጣ ክትባት የድንገተኛ ጊዜ ክምችትን ይቆጣጠራል።1150ጽሕፈት ቤቱ በዓለም ጤና ጉባኤ በተደነገገው መሠረት በተፈቀደላቸው የቫሪዮላ ቫይረስ ማከማቻዎች ላይ የሕይወት ደኅንነት እና የባዮሴኪዩሪቲ ቁጥጥርን ይቆጣጠራል፣ እና ለዓለም ጤና ድርጅት የበላይ አካላት አመታዊ ሪፖርትን ያረጋግጣል።1151የፈንጣጣ ጽሕፈት ቤት የዓለም ጤና ድርጅት የፈንጣጣ በሽታን ታሪክ በመጠበቅ እና ፈንጣጣን በተሳካ ሁኔታ በማጥፋት የተገኙትን ትምህርቶች በመመዝገብ የዓለም ጤና ድርጅት መዝገብ ቤትን ይደግፋል።1152የዓለም ጤና ድርጅት የፈንጣጣ ጽሕፈት ቤት አሁን ያለው ተግባር እና ኃላፊነቶች የሚከተሉትን ያጠቃልላል፡1153የቫሪዮላ ቫይረስ ምርምር እና የመከላከያ እርምጃዎች እድገት1154የዓለም ጤና ድርጅት የቫሪዮላ ቫይረስ ምርምር (ኤሲቪቪአር) አማካሪ ኮሚቴ አመታዊ ስብሰባዎችን የሚያደራጁ የቫሪዮላ ቫይረስ ምርምር እና የመከላከያ እርምጃዎች እድገት1155በ ኤሲቪቪአር በኩል ከቫሪዮላ ቫይረስ ጋር ለመስራት የምርምር ሃሳቦች ግምገማን ማስተባበር1156ከሁለቱ የቫሪዮላ ቫይረስ ማከማቻዎች ጋር ግንኙነቶችን ማስተዳደር (እንዲሁም የዓለም ጤና ድርጅት የትብብር ማዕከላት ናቸው)1157ከተመራማሪዎች የቀረበውን የቫሪዮላ ቫይረስ ዲ ኤን ኤ ከ 2 ማከማቻዎች በልዩ ህጎች ውስጥ የሚቀርቡ ጥያቄዎችን መቅዳት ፣ ማቀናበር እና መከታተል1158በየሁለት ዓመቱ የሕይወት ደኅንነት እና የባዮሴኪዩሪቲ ምርመራዎችን በ2ቱ ዓለም አቀፍ የቫሪዮላ ቫይረስ ማከማቻዎች ማካሄድ1159በቫሪዮላ ቫይረስ ዲ ኤን ኤ እና ተዛማጅ ጉዳዮች ላይ ምርምርን በተመለከተ መደበኛ መመሪያን ማዳበር1160የአደጋ ጊዜ ዝግጁነት እና ምላሽ1161ለ ኦርቶፖክስ ቫይረሶች የሕክምና መከላከያ ዘዴዎችን በማዳበር እና አጠቃቀም ላይ መደበኛ መመሪያን ማስተባበር እና ማዘጋጀት1162የዝግጅት እና ምላሽ ስልቶችን እና የዝግጅት እርምጃዎችን ለመተግበር መሣሪያዎችን ማዘጋጀት።1163የፈንጣጣ ዓለም አቀፍ የክትባት ክምችትን መጠበቅ እና ማስተዳደር1164ለ ኦርቶፖክስ ፍለጋ እና ምርመራ የላብራቶሪ አውታረመረብ ልማትን ማስተባበር1165ለሰው ልጅ የዝንጀሮ በሽታ እና ሌሎች ኦርቶፖክስ ቫይረሶች መደበኛ መመሪያ እና ምላሽ ስልቶችን ማዘጋጀት1166የአቅም ግንባታ እና የሥልጠና ቁሳቁሶችን መደገፍ1167ለአለም አቀፍ የጤና ደህንነት ተነሳሽነት አስተዋፅኦ ማድረግ1168የአለም አቀፍ የፈንጣጣ ታሪክን መጠበቅ1169የፈንጣጣ ወረርሽኝን የማጥፋት መርሃ ግብር ማህደሮችን ከአለም ጤና ድርጅት ማህደሮች እና ከአለም ጤና ድርጅት ቤተ-መጽሐፍት ጋር በመተባበር በበላይነት መከታተል።1170ፈንጣጣ ማጥፋትን በተመለከተ የፖሊሲ ውይይቶችን እና የመታሰቢያ ዝግጅቶችን ይመራል1171ለዓለም ጤና ድርጅት ሥራ አመራር ቦርድ እና ለዓለም ጤና ጉባኤ በየዓመቱ ሪፖርት ማድረግ1172ጽሕፈት ቤቱ ለእነዚህ ተግባራት እና ለጊዜያዊ ክንውኖች እንደ ቴክኒካል ምክክር እና ስልጠና የመሳሰሉ የገንዘብ ድጋፎችን ያንቀሳቅሳል እና ያስተዳድራል።","Smallpox1173Overview: Smallpox is an acute contagious disease caused by the variola virus, a member of the orthopoxvirus family.1174It was one of the most devastating diseases known to humanity and caused millions of deaths before it was eradicated.1175It is believed to have existed for at least 3000 years.1176The smallpox vaccine, created by Edward Jenner in 1796, was the first successful vaccine to be developed.1177He observed that milkmaids who previously had caught cowpox did not catch smallpox and showed that a similar inoculation could be used to prevent smallpox in other people.1178The World Health Organization launched an intensified plan to eradicate smallpox in 1967.1179Widespread immunization and surveillance were conducted around the world for several years.1180The last known natural case was in Somalia in 1977.1181In 1980 WHO declared smallpox eradicated – the only infectious disease to achieve this distinction.1182This remains among the most notable and profound public health successes in history.1183Symptoms: Early symptoms of smallpox include high fever, fatigue and severe back pain, and less often, abdominal pain and vomiting.1184Two to 3 days later the virus produces a characteristic rash with bumps full of a clear liquid, which later fill with pus and finally develop a crust that dries and falls off.1185The rash begins on the face and hands, then spreads to the rest of the body.1186Lesions develop in the mucous membranes of the nose and mouth and ulcerate soon after formation.1187Smallpox is transmitted from person to person via infective droplets during close contact with infected people who have symptoms of the disease, or in some cases through contaminated clothing and bedding.1188It has an incubation period of 7–17 days after exposure and only becomes infectious once a fever develops.1189People remain infectious until the last scabs fall off.1190Smallpox was fatal in up to 30% of cases.WHO smallpox recognition card1191WHO response: The period since eradication has been defined by a lengthy and complex debate focussed on the destruction of the last remaining stocks of live variola virus.1192In 1996, at the 49th World Health Assembly, Member States decided to have this stock destroyed in June 1999, and only to allow small samples to be kept for research purposes at two designated secure laboratories – one in the United States and one in the Russian Federation.1193Temporary retention of the existing stocks of variola virus are used for further essential research, which is overseen by the Advisory Committee for Variola Virus Research.1194This group meets on an annual basis.1195The WHO Smallpox Secretariat based in WHO Headquarters coordinates all smallpox eradication-related and post-eradication activities.1196These include overseeing permitted research with live variola virus for the development of countermeasures such as vaccine and antivirals.1197Since the eradication era, safer vaccines and specific treatments have been developed for smallpox and related diseases such as monkeypox.1198The Secretariat is also responsible for emergency preparedness and manages a smallpox vaccine emergency stockpile in the unlikely event that the disease re-emerges.1199The Secretariat manages the biosafety and biosecurity inspections of the authorized variola virus repositories as mandated by the World Health Assembly, and ensures annual reporting to WHO Governing Bodies.1200The Smallpox Secretariat supports WHO Archives in preserving the global history of smallpox and documenting the lessons learned from successful eradication of smallpox.

Showing the first 1,200 of 11588 lines. Download the file for the rest.